logo

Persbericht: De openbare bibliotheek tien jaar van nu

04 februari 2009

Digitalisering vergt nieuwe invulling missie openbare bibliotheek

  • Het gebruik van de openbare bibliotheek daalt sinds de jaren '90

  • Verklaringen voor de terugloop maken een omkeer van de trend onwaarschijnlijk

  • De missie van de openbare bibliotheek nog altijd actueel, maar in andere gedaante

  • Bibliotheek moet gebruiker digitaal gaan opzoeken

  • Personeelsproblematiek vraagt om snelle oplossing

Dit zijn de belangrijkste conclusies uit de SCP-publicatie De openbare bibliotheek tien jaar van nu, die op donderdag 3 april jl. is aangeboden aan minister dr. R.H.A. Plasterk van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De aanbieding vond plaats tijdens de manifestatie Verder! De bibliotheek van iedereen; visies op de toekomst in de Openbare Bibliotheek van Amsterdam. In het rapport schetsen de auteurs, prof. dr. Frank Huysmans en dr. Carlien Hillebrink, op basis van trendonderzoek en gesprekken met experts drie visies op de openbare bibliotheek in 2018.


  1. In de eerste visie ('waarschijnlijke toekomst') loopt het gebruik dat mensen van de openbare bibliotheek maken geleidelijk verder terug, omdat de jonge generaties minder lezen en veel van hun informatie op het internet vinden.

  2. De tweede visie ('mogelijke toekomst') gaat ervan uit dat de digitale ontwikkeling versnelt en het besteedbaar inkomen groeit, waardoor de maatschappelijke rol van de openbare bibliotheek over tien jaar marginaal is.

  3. De consequenties van beide visies leiden tot een derde visie ('wenselijke toekomst') waarin de openbare bibliotheek zich vooral ook toelegt op digitale dienstverlening.

Gebruik van de openbare bibliotheek daalt sinds de jaren negentig

In 2005 waren 4 miljoen Nederlanders lid van de openbare bibliotheek: 2 miljoen jeugdleden (t/m 17 jaar) en 2 miljoen volwassenen. Zij leenden in dat jaar gezamenlijk 135 miljoen materialen (boeken, tijdschriften, bladmuziek, cd's, dvd's en cd-roms). Tien jaar eerder waren er 4,5 miljoen leden die 180 miljoen materialen leenden.

Het bibliotheekgebruik loopt sinds de jaren negentig terug in aantal lidmaatschappen, bezoeken, leners en uitgeleende boeken. Dit ondanks een toename van de mediabudgetten van bibliotheken, een min of meer stabiel aantal vestigingen en een collectie die relatief gezien minder hard krimpt dan het aantal uitleningen. Ook het computergebruik in de bibliotheek vertoont een dalende lijn doordat steeds meer mensen thuis een computer met internetaansluiting hebben. De bibliotheek verliest sneller terrein onder mannen, werkenden en hoger opgeleiden. Onder ouderen, lager opgeleiden en vrouwen is de afname minder sterk. Alleen onder Turkse en Marokkaanse Nederlanders neemt het bibliotheekgebruik toe. Met name het bibliotheekgebruik onder Turkse en Marokkaanse tieners en jongvolwassenen is opvallend hoog; hoger dan onder hun autochtone leeftijdgenoten.


Verklaringen voor de terugloop in bibliotheekgebruik maken omkeer trend onwaarschijnlijk

De belangrijkste verklaring voor de teruggang in bibliotheekgebruik is de verminderde populariteit van gedrukte media. Sinds midden jaren zeventig is de hoeveelheid tijd die mensen aan media besteden opvallend constant met zo'n 18-19 uur per week, maar binnen dat tijdbudget hebben wel ingrijpende verschuivingen plaatsgevonden. Eerst steeg de tijd die aan televisiekijken werd besteed, gevolgd door het gebruik van computer en internet. Dit ging ten koste van de tijd die besteed wordt aan het lezen van boeken, kranten en tijdschriften.

De teruglopende populariteit van gedrukte media gaat het snelst onder jonge generaties. Ook de teruggang in het lenen is generatiegebonden. Jongere mensen, opgegroeid met een omvangrijkere bibliotheekcollectie dan generaties voor hen, gaan in de leerplichtige leeftijd vaak (en gratis) naar de bibliotheek. Hun bibliotheekgebruik loopt echter hard terug zodra ze volwassen worden. Eenmaal volwassen gaan zij minder vaak naar de bibliotheek dan oudere generaties. Van een 'terugkeereffect' (volwassenen die weer lid worden van de bibliotheek als ze zelf kinderen krijgen) is slechts zeer beperkt sprake.

Ook worden boeken steeds vaker zelf gekocht en cadeau gekregen en steeds minder vaak geleend. De analyses in het rapport weerspreken andere verklaringen die de bibliotheken zelf geven voor de verminderde belangstelling. Zo zullen de invoering van het leenrecht in 1996 en het deels doorberekenen ervan in de leentarieven (een bijdrage per geleend boek) niet bevorderlijk zijn geweest voor de uitleen, maar een duidelijk extra daling in de cijfers is niet waarneembaar. Ook het vermoeden dat een toegenomen ontevredenheid met de bibliotheek de daling van het gebruik verklaart, is niet met de cijfers in overeenstemming te brengen. Zowel gebruikers als niet-gebruikers zijn positief over de bibliotheek.


Missie van de bibliotheek nog altijd actueel, maar in andere gedaante

De openbare bibliotheken zijn opegricht om tekortkomingen in de vrije markt te compenseren. Vroeger was het kopen van boeken voor veel mensen te duur, tegenwoordig neemt het 'marktfalen' andere vormen aan. Door technologische en economische ontwikkelingen is het aanbod van cultuur en informatie inmiddels overvloedig, en getuige de toename in het kopen van boeken ook beter betaalbaar. Bovendien zijn informatie en cultuur steeds vaker on line beschikbaar. In die situatie raken mensen er ook steeds meer aan gewend om zelf te zoeken naar en ordening aan te brengen in 'content' (boeken, muziek, films, informatie). De ordening die de bibliotheek hierin aanbrengt wordt steeds minder belangrijk gevonden, zeker als de indruk bestaat dat de bibliotheek slechts een deel van alle beschikbare content ordent en toegankelijk maakt.

Tekortkomingen in de werking van de markt treden in deze situatie nog steeds op, maar uiten zich vooral in problemen rond de onafhankelijkheid en objectiviteit, diversiteit en betrouwbaarheid van informatie en cultuur. Dit probleem treft vooral burgers met achterstanden in lees- en informatievaardigheid. Gezien haar expertise en brede bekendheid onder burgers ligt hier een duidelijke taak voor de openbare bibliotheek.


Bibliotheek moet gebruiker digitaal gaan opzoeken

Om deze ontwikkelingen effectief tegemoet te treden is het noodzakelijk dat de bibliotheek de gebruiker centraal stelt. De bibliotheek zal in haar dienstverlening moeten aansluiten bij de manier waarop mensen digitaal steeds meer zelf content zoeken, ordenen, delen en produceren. Doordat het ook voor de bibliotheek niet langer mogelijk is om al wat er verschijnt zinvol te ordenen, verschuift het zwaartepunt in het collectioneren en ordenen van informatie van de bibliotheek naar haar (potentiële) gebruikers zelf. Het is aan de openbare bibliotheek om te bezien hoe zij het best op deze ontwikkeling kan inspelen via een adequate digitale dienstverlening.


Personeelsproblematiek vraagt om snelle oplossing

De belangrijkste voorwaarde voor inhoudelijke vernieuwing van het openbaar bibliotheekwerk is de aanpak van het personeelsprobleem. Dat kent drie componenten die in dezelfde negatieve richting werken. Ten eerste de versnelde uitstroom van pensioengerechtig personeel, die binnen enkele jaren zal beginnen. Ten tweede het gebrek aan jonge mensen die kiezen voor een loopbaan in de openbare bibliotheek. Dit wordt deels veroorzaakt door het wat bedaagde imago van de sector, deels door het gebrek aan loopbaanperspectief (een weinig concurrerende salariëring en weinig omvangrijke banen). Ten derde de inhoudelijke vernieuwing van het bibliotheekwerk, waarvoor nog geen kant-en-klare opleidings- en bijscholingsmodellen bestaan. Alles bij elkaar is de personeelskwestie de meest urgente hindernis voor de vernieuwing van de dienstverlening. Op zeer korte termijn zullen branche en overheden de handen ineen moeten slaan om tot een masterplan te komen waarin opleiding, rekrutering en salariëring in samenhang worden aangepakt. Een sturende rol van het rijk, met een daarbij benodigde financiële ondersteuning, ligt voor de hand.


NOOT VOOR DE REDACTIE

Op donderdag 3 april wordt het rapport aangeboden aan de voorzitter van de Stuurgroep Bibliotheken, de Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, dhr. J. Franssen. Dit gebeurt rond 11 uur in de ochtend tijdens de manifestatie Verder! De bibliotheek van iedereen; visies op de toekomst . Deze manifestatie wordt gehouden in de centrale vestiging van de Openbare Bibliotheek van Amsterdam. De heer Franssen zal op de conclusies reageren en het SCP-rapport samen met het eindrapport van de Stuurgroep aanbieden aan de minister van OCW, dr. R.H.A. Plasterk.


 

Home / Publicaties / Alle publicaties / Publicaties 2008 / De openbare bibliotheek tien jaar van nu / Persbericht: De openbare bibliotheek tien jaar van nu

Menu