In 2022 en 2023 publiceerden het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en het Centraal Planbureau (CPB) twee kennisnotities over de voorgenomen herziening van het kinderopvangbeleid. Samen bieden ze een analyse van de beleidskeuzes van het kabinet en de mogelijke maatschappelijke effecten daarvan. De kern van de plannen is een ingrijpende wijziging van het financieringsstelsel, waarbij kinderopvang vrijwel gratis wordt voor werkende ouders en de toeslag plaats maakt voor directe financiering.
In de eerste notitie plaatst het SCP kanttekeningen bij de onderliggende beleidsdoelen. Waar kinderopvang eerder zowel werd gezien als instrument om arbeidsparticipatie te bevorderen als manier om ontwikkelkansen van kinderen te vergroten, verschuift de nadruk in het nieuwe beleid sterk naar betaalbaarheid en werk. Volgens het SCP raakt daardoor het doel van kansengelijkheid voor jonge kinderen op de achtergrond. Juist voor kinderen uit kwetsbare gezinnen kan toegang tot kwalitatief goede opvang bijdragen aan hun ontwikkeling, maar dat perspectief krijgt in de plannen weinig expliciete aandacht.
Beperkte effecten
De tweede notitie, een gezamenlijke ex-ante evaluatie van SCP en CPB, richt zich op de verwachte effecten van de financieringswijziging. De onderzoekers concluderen dat de vereenvoudiging van het stelsel en het verdwijnen van de toeslagen duidelijke voordelen hebben. Tegelijkertijd wijzen zij erop dat internationale en nationale studies laten zien dat financiële prikkels slechts een beperkt effect hebben op arbeidsparticipatie. Daarnaast bestaat het risico dat de sterke groei van de vraag naar opvang leidt tot personeelstekorten en druk op de kwaliteit.
Bredere visie nodig
Beide notities onderstrepen dat een succesvolle herziening vraagt om meer dan een technisch eenvoudiger financieringssysteem. Zonder een bredere visie op kwaliteit, toegankelijkheid en de ontwikkelingskansen van kinderen blijft het beleid op de langere termijn kwetsbaar.
Waarom dit onderzoek?
Het kinderopvangbeleid raakt direct aan actuele problemen in de samenleving. De kinderopvangtoeslagaffaire heeft het vertrouwen in de overheid ernstig beschadigd, en blootgelegd hoe complex en risicovol het bestaande stelsel voor ouders is. Tegelijkertijd staan veel gezinnen onder financiële druk door stijgende kosten van levensonderhoud, terwijl de vraag naar kinderopvang snel groeit. Besluiten die nu worden genomen over betaalbaarheid, toegankelijkheid en organisatie van opvang hebben onmiddellijke gevolgen voor ouders die werk en zorg proberen te combineren, en voor kinderopvangorganisaties die kampen met personeelstekorten. Uitstel of eenzijdige keuzes vergroten het risico op nieuwe ongelijkheid en praktische knelpunten.
Kinderopvang heeft langetermijneffecten op arbeid, kansen en sociale ongelijkheid. Het beïnvloedt niet alleen de arbeidsdeelname van ouders, maar ook de ontwikkeling van jonge kinderen en hun startpositie in het onderwijs. Beleidskeuzes bepalen in hoeverre kinderopvang bijdraagt aan kansengelijkheid of juist bestaande verschillen versterkt. Daarnaast raakt het onderwerp aan bredere vraagstukken, zoals gendergelijkheid op de arbeidsmarkt, economische zelfstandigheid en vertrouwen in publieke voorzieningen. Een zorgvuldig ingericht stelsel is daarom niet alleen van belang voor individuele gezinnen, maar voor de sociale en economische veerkracht van de samenleving als geheel.
Het onderzoek is uitgevoerd als een beleidsanalytische en wetenschappelijke verkenning op basis van bestaande kennis. Het SCP heeft literatuuronderzoek gedaan naar nationale en internationale studies over kinderopvang, arbeidsparticipatie en de ontwikkeling van kinderen, en dat aangevuld met analyses van eerdere Nederlandse beleidsmaatregelen. In de ex-ante evaluatie is deze kennis gecombineerd met ramingen en modelanalyses van het CPB, om zo verwachte maatschappelijke effecten van het nieuwe financieringsstelsel in kaart te brengen. Er is geen nieuw veldonderzoek gedaan. De conclusies zijn gebaseerd op synthese van empirisch onderzoek, beleidsdata en theoretische inzichten, toegepast op het voorgestelde kabinetsbeleid.
Auteurs
Freek Bucx, Anne Roeters, Maria Vliek, Janneke Bolhaar (CPB) en Egbert Jongen (CPB).
