In het hart van de veranderende Nederlandse arbeidsmarkt staat de vraag: wie draagt de verantwoordelijkheid voor een leven lang ontwikkelen? Het Sociaal en Cultureel Planbureau duikt in die vraag met het onderzoeksrapport Eigen regie of een duurzame arbeidsmarkt?. In een tijd waarin banen sneller veranderen en kennis sneller veroudert, verschuift de last van duurzame inzetbaarheid steeds meer richting individuele werkenden en werkgevers — een trend die in beleid vaak wordt geprezen als bevrijdend, maar niet vanzelfsprekend is.
Dat roept onvermijdelijk de vraag op in hoeverre de visie van de overheid op deze verdeling van verantwoordelijkheden overeenkomt met wat burgers zelf denken dat rechtvaardig en haalbaar is. Het rapport reconstrueert aan de hand van beleidsdocumenten eerst systematisch hoe de rijksoverheid kijkt naar eigen regie en collectieve verantwoordelijkheid. Tegelijkertijd brengt het met grootschalige data in kaart wat burgers zelf belangrijk vinden als het gaat om hun rol in ontwikkeling en loopbanen.
Niet altijd parallel
Die twee perspectieven blijken niet altijd mooi parallel te lopen: waar beleid inzet op flexibiliteit, persoonlijke regie en zelfsturing, ervaren veel burgers deze verwachting juist als een druk die niet altijd aansluit bij hun realiteit of mogelijkheden. De bijlage ondersteunt dit met gedetailleerde coderingen van rollen die verschillende actoren — van overheid tot bedrijven en maatschappelijke organisaties — vervullen in het ecosysteem van leren, werken en ontwikkeling.
Waarom dit onderzoek?
De Nederlandse arbeidsmarkt staat onder druk door technologische verandering, demografische verschuivingen en de maatschappelijke verwachting van voortdurende scholing. In die context betekent eigen regie niet alleen individuele verantwoordelijkheid, maar ook de vraag of mensen voldoende ruimte, middelen en kansen krijgen om zich blijvend te ontwikkelen. Als beleid en percepties over die verantwoordelijkheidsverdeling ver uit elkaar liggen, kan dat leiden tot een gevoel van onrechtvaardigheid, terughoudendheid om te investeren in scholing of onderbenutting van potentieel — met verstrekkende gevolgen voor duurzame inzetbaarheid en economische veerkracht.
Het debat over wie verantwoordelijk is voor levenslang leren raakt aan kernvragen over solidariteit, arbeidsmarktpositie en sociale rechtvaardigheid. Het bepaalt niet alleen de loopbaanperspectieven van individuele werkenden, maar ook de innovatiekracht van de economie en de effectiviteit van sociaal beleid. Begrip van deze visieverschillen helpt beleidsmakers realistische, rechtvaardige en effectieve strategieën te ontwerpen, die niet alleen streven naar meer verantwoording bij burgers, maar ook echte ondersteuning en gelijke kansen mogelijk maken.
Het SCP combineert in dit rapport de analyse van rijksoverheidsdocumenten met burgervisies , die werden verzameld via grootschalig vragenlijstonderzoek. Zo werden verschillen en overeenkomsten in de perceptie van verantwoordelijkheid vastgesteld. Daarmee brengt het rapport zowel top-down (c.q. beleidsperspectief) als bottom-up (c.q. burgers) visies in kaart binnen het domein leven lang ontwikkelen.
Auteurs
Wieke Blijleven, Andries van den Broek, Yvonne de Kluizenaar, Karlijn Muiderman, Sabine Peters, Anne Roeters