Crises en rampen kunnen het leven van mensen diepgaand ontwrichten en het vertrouwen in de overheid onder druk zetten. De afgelopen jaren – van de coronacrisis tot de toeslagenaffaire en de gaswinningsproblematiek in Groningen – laten zien hoe groot de impact van overheidshandelen tijdens en na crises is op het vertrouwen van burgers. In deze kennisnotitie brengt het SCP in kaart welke aspecten van overheidshandelen cruciaal zijn voor het behoud en herstel van vertrouwen in crisistijden.
Erkenning en responsiviteit zijn cruciaal
Het onderzoek laat zien dat burgers en overheden vaak verschillend kijken naar wat een crisis is en voor wie. Wanneer de overheid signalen van burgers niet tijdig herkent of hun ervaringen en leed onvoldoende erkent, neemt het vertrouwen af. Responsief handelen, nabijheid en oprechte aandacht voor uiteenlopende ervaringen zijn daarom essentieel.
Transparante communicatie versterkt vertrouwen
De manier waarop de overheid communiceert tijdens en na een crisis weegt zwaar in het oordeel van burgers. Onduidelijke, tegenstrijdige of slecht toegankelijke informatie vergroot onzekerheid en wantrouwen. Tijdige, transparante en begrijpelijke communicatie, die aansluit bij de persoonlijke situatie van burgers, draagt bij aan ervaren rechtvaardigheid en betrouwbaarheid.
Ongelijkheid vraagt om leren en rechtvaardig handelen
Crises raken mensen in ongelijke mate en kunnen bestaande sociaaleconomische verschillen versterken. Wanneer herstelmaatregelen als onrechtvaardig of willekeurig worden ervaren, schaadt dit het vertrouwen in de overheid. Vertrouwen vraagt daarom om een lerende overheid die oog heeft voor ongelijkheden, reflecteert op eerdere ervaringen en zichtbaar leert voor de toekomst.
Waarom dit onderzoek?
Maatschappelijke urgentie
Het vertrouwen van burgers in de overheid staat onder druk, mede door de manier waarop eerdere crises zijn afgehandeld. Een laag vertrouwen is problematisch voor de legitimiteit en effectiviteit van beleid, zeker in crisissituaties waarin naleving en samenwerking cruciaal zijn. Overheden ervaren bovendien handelingsverlegenheid bij het omgaan met complexe, langdurige en betwiste crises.
De kennisnotitie biedt beleidsmakers en uitvoerders concrete aandachtspunten om overheidshandelen tijdens en na crises te verbeteren. Door beter aan te sluiten bij de leefwereld van burgers, ongelijkheden serieus te nemen en transparanter te communiceren, kan de overheid bijdragen aan rechtvaardiger crisisbeleid en het behoud van maatschappelijk vertrouwen.
Het SCP voerde een narratieve literatuurstudie uit naar sociaal- en geesteswetenschappelijk onderzoek over crises, rampen en vertrouwen. Deze literatuur werd aangevuld met inzichten uit verkennende gesprekken met overheidsinstanties en experts op het gebied van crisismanagement, crisiscommunicatie en veerkracht.
Voor deze kennisnotitie zijn geen primaire databestanden gebruikt. De analyse is gebaseerd op nationale en internationale wetenschappelijke literatuur, grijze literatuur en expertinzichten, zoals verantwoord in de onderzoeksverantwoording in de bijlage.
Auteurs
Franziska de Koning, Leonard van ’t Hul, Maria Vliek