Hoe leren jongeren omgaan met verschillen tussen mensen van verschillende achtergronden? En welke rol kan het onderwijs daarin spelen? In deze kennisnotitie brengt het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) recent Nederlands onderzoek bijeen over factoren die samenhangen met de houding van jongeren ten aanzien van diversiteit, met speciale aandacht voor het primair en voortgezet onderwijs. De notitie biedt aanknopingspunten voor beleid en onderwijspraktijk om het leren samenleven te versterken.
Jongeren ontwikkelen over het algemeen een positievere houding tegenover diversiteit wanneer zij vaker in contact komen met leeftijdgenoten met een andere achtergrond. Vooral in het voortgezet onderwijs hangt een grotere etnische diversiteit in de klas samen met meer begrip en openheid tegenover verschillen. Dit verband geldt voor zowel jongeren met als zonder migratieachtergrond.
Diversiteit op zichzelf niet voldoende
Tegelijkertijd laat het onderzoek zien dat diversiteit op zichzelf niet voldoende is. De wijze waarop scholen en docenten omgaan met verschillen blijkt minstens zo belangrijk. Een open klasklimaat, goede relaties tussen docenten en leerlingen en ruimte voor dialoog dragen bij aan positievere houdingen. Schoolbreed beleid of abstracte visies op burgerschap vertalen zich daarentegen niet automatisch in andere houdingen bij leerlingen.
Ontmoetingskans met jongeren in de buurt sterken dan school
Aanvullende analyses op basis van de Periodieke peiling jongeren 2022 tonen dat de ontmoetingskans met jongeren van andere herkomst in de buurt zelfs sterker samenhangt met houdingen ten aanzien van diversiteit dan ontmoeting op school. Dit onderstreept dat het leren omgaan met verschillen plaatsvindt in meerdere leefwerelden en niet alleen binnen de schoolmuren.
Waarom dit onderzoek?
De Nederlandse samenleving is de afgelopen decennia diverser geworden, wat zichtbaar is in zowel buurten als scholen. Tegelijkertijd staan sociale cohesie en onderling begrip onder druk. Met de wettelijke burgerschapsopdracht is het onderwijs expliciet verantwoordelijk gemaakt voor het bevorderen van respect, gelijkwaardigheid en het leren omgaan met verschillen. Inzicht in wat hier daadwerkelijk aan bijdraagt, is daarom urgent.
De bevindingen laten zien dat het onderwijs een rol kan spelen in het bevorderen van een open houding tegenover diversiteit, maar dat deze rol begrensd is. Effectieve inzet vraagt om realistische verwachtingen, aandacht voor de dagelijkse onderwijspraktijk en samenwerking met andere maatschappelijke partijen. De kennisnotitie biedt handvatten voor beleidsmakers, schoolbesturen en inspectie om het leren samenleven gerichter te ondersteunen.
De kennisnotitie combineert een systematische review van recent (2014–2023) Nederlands empirisch onderzoek met nieuwe analyses op basis van de Periodieke peiling jongeren 2022. Daarbij is gekeken naar de samenhang tussen school- en klaskenmerken, ontmoetingskansen en de houding van jongeren ten aanzien van diversiteit. De focus ligt op etnische verschillen en migratieachtergrond.
- Periodieke peiling jongeren 2022 (SCP/CBS), gekoppeld aan CBS-registerdata over school en buurt
- Diverse bestaande datasets uit peer-reviewed onderzoek, waaronder ESC, ICCS en COOL5-18
Een volledig overzicht van de geraadpleegde studies en databronnen is opgenomen in de bijlagen.
Auteurs
Ralf Maslowski, Joris Broere