Maatschappelijke organisaties voelen zich doorgaans uitgenodigd om de ervaringen en behoeften van hun achterban te delen met de overheid. Tegelijkertijd ervaren veel organisaties beperkt de ruimte om ook hun signalerende en agenderende rol te vervullen. Daardoor bestaat het risico dat belangrijke signalen uit de samenleving onvoldoende worden meegenomen in beleid en wetgeving. Dat blijkt uit de nieuwe SCP-synthese De ruimte voor het maatschappelijk middenveld, die gelijktijdig verschijnt met twee onderliggende deelrapporten.
Maatschappelijke organisaties herkennen dat de overheid afgelopen jaren op verschillende terreinen meer aandacht heeft voor hun kennis. Tegelijkertijd geven veel organisaties aan dat fundamentele kritiek op beleid of wetgeving minder gemakkelijk een plek krijgt in beleidsprocessen. Zij ervaren dat vooral uitvoeringsgerichte kennis wordt gevraagd, terwijl signalen over structurele knelpunten of onderliggende aannames in beleid minder aandacht krijgen.
Ook ervaren niet alle maatschappelijke organisaties dezelfde toegang en mogelijkheden om hun kennis en zorgen onder de aandacht te brengen bij de overheid. Sommige organisaties beschikken over langdurige netwerken en vaste overlegstructuren, terwijl andere organisaties aangeven dat zij minder gemakkelijk worden betrokken of vaker worden bevraagd op hun representativiteit.
Twee beleidscasussen
De synthese is gebaseerd op twee beleidscasussen: de herziening van de Participatiewet en het wetsvoorstel Wet transparantie en tegengaan ondermijning door maatschappelijke organisaties (Wtmo).
De twee casussen laten zien dat maatschappelijke organisaties weliswaar worden betrokken bij beleid en wetgeving, maar dat niet alle organisaties en perspectieven dezelfde toegang hebben. Ook ervaren organisaties verschillen in de ruimte die zij krijgen voor hun signalerende en agenderende rol.
Waarom dit onderzoek?
Met het onderzoeksproject ‘Representatie en het maatschappelijk middenveld’, waarvan we de centrale bevindingen in deze synthese uiteenzetten, willen we een actueel inzicht bieden in de verhoudingen tussen het maatschappelijk middenveld en de overheid. We willen begrijpen welke ruimte maatschappelijke organisaties krijgen en nemen om belangen van burgers te behartigen, inzichtelijk te maken welke dynamieken van in- en uitsluiting daarbij een rol spelen en om te analyseren welke strategieën maatschappelijke organisaties inzetten om besluitvorming over wetgeving en beleid te beïnvloeden.
Met deze publicatie richt het SCP zich op de positie van het maatschappelijk middenveld als tegenmacht binnen onze democratische rechtstaat. De afgelopen periode zijn er verschillende ontwikkelingen geweest die een analyse daarvan opnieuw relevant maakt. Zo zorgt de toenemende aandacht voor een responsieve overheid ervoor dat beleidsmakers en politici het maatschappelijk middenveld beschouwen als stakeholder die dicht bij de samenleving staat. Tegelijkertijd zien we in de politiek soms de behoefte om via wet- en regelgeving de speelruimte van het maatschappelijk middenveld juist te beperken.
De Participatiewet en de ruimte voor het maatschappelijk middenveld
De onderzoeksvragen voor dit rapport zijn beantwoord op basis van een combinatie aan onderzoeksmethoden, namelijk: interviews, focusgroepen en een uitgebreide documentanalyse. In de verkennende fase van het onderzoek hielden we bovendien oriënterende gesprekken met betrokkenen vanuit maatschappelijke organisaties, ambtenaren en externe deskundigen.
De Wtmo en de ruimte voor het maatschappelijk middenveld
Om de onderzoeksvragen voor dit rapport te beantwoorden, maakten we gebruik van interviews en focusgroepen met betrokkenen vanuit maatschappelijke organisaties en ambtenaren. Daarnaast voerden we een uitgebreide inhoudsanalyse uit van officiële documenten, zoals kamerstukken en handelingen van de Tweede en Eerste Kamer, bijdragen van maatschappelijke organisaties aan internetconsultaties, en documenten die maatschappelijke organisaties aan ons verstrekten. Ook voerden we een literatuurstudie uit om onze bevindingen en analyses te contextualiseren en in te bedden in bestaande academische inzichten.
Auteurs
De Participatiewet en de ruimte voor het maatschappelijk middenveld
Leonard van ’t Hul, Sarah Hardus en Dirk Postma
De Wtmo en de ruimte voor het maatschappelijk middenveld
Leonard van ’t Hul, Fouzia Outmany, Henrike Hoogenraad en Maria Vliek