Tijdens de coronapandemie had ongeveer twintig procent van de Nederlanders sceptische ideeën over de pandemiebestrijding, zo blijkt uit het onderzoek Sceptische visies in het coronadebat van het SCP. Mensen wantrouwden de informatie van de overheid of twijfelden aan de intenties of de gevolgen van de coronamaatregelen. Deze mensen werden niet van de ene op de andere dag wantrouwend. Zij ervoeren uitsluiting door de overheid, de media en de maatschappij en dat versterkte hun wantrouwen. Het SCP adviseert daarom de overheid om nieuwsgierig te zijn naar de argumenten van mensen die een sterk afwijkende mening hebben. Dit omdat er vaak begrijpelijke vragen en zorgen aan ten grondslag liggen.
Met de publicatie Sceptische visies in het coronadebat geeft het SCP meer inzicht in coronascepsis: hoe breed het leeft, het ontstond, welke rol (online) media speelden en hoe mensen met sceptische opvattingen over corona de pandemie beleefden. De onderzoeksrapporten Coronascepsis in Nederland, Coronascepsis in de media en Op zoek naar alternatieven vormen samen de basis voor het hoofdrapport Sceptische visies in het coronadebat.
Scepsis over vaccinaties en waarom coronamaatregelen genomen werden
De scepsis ging bijvoorbeeld over de werking van de vaccinaties, de reden van de coronamaatregelen, of wie er over het coronabeleid gaat. Uit het onderzoek blijkt dat de mensen met coronasceptische opvattingen niet verschillen in hun psychische gezondheid, mediagebruik of ervaringen met covid van mensen die geen coronasceptische opvattingen hebben. Het is een diverse groep met uiteenlopende opvattingen, maar die allemaal een laag vertrouwen in de overheid hebben.
Mensen worden sceptisch(er) door een stapeling aan ervaringen
Uit diepte-interviews met deze mensen blijkt dat zij niet van de ene op de andere dag coronasceptisch werden. Zij kregen te maken met verschillende negatieve ervaringen, zoals de inzet van de politie tijdens coronademonstraties, het verwijderen van berichten op sociale media, de manier waarop ze in de media werden neergezet en aanvaringen in hun sociale omgeving. Bij deze ervaringen werd voor hen het idee bevestigd dat er geen ruimte was om af te wijken van de norm.
Coronascepsis in de media
Uit deelstudie Coronascepsis in de media blijkt dat coronascepsis vanaf de zomer van 2020 een grote vlucht nam op sociale media. Er kwamen veel verschillende ideeën langs, over de coronapas, de rol van politiek en media en internationale organisaties. Vanaf het najaar van 2021 kwamen die ideeën meer samen in een groot ‘hoax en leugens’-frame. In de berichtgeving van De Telegraaf, AD, de Volkskrant en NRC werden coronasceptische ideeën vaak in een conflictframe geplaatst en veel minder vaak neutraal besproken, of uitgelegd welke zorgen er spelen en hoe die zich verhouden tot journalistiek onderzoek.
Mensen die sceptisch naar overheidsinformatie over corona keken, hadden heel uiteenlopende vragen en zorgen. Dat blijkt uit de deelstudie Op zoek naar alternatieven. In overheidscommunicatie en berichtgeving in traditionele media misten ze aandacht voor alternatieve maatregelen met minder zware impact op de levens van mensen. Ze vroegen zich af of het coronabeleid wel doelmatig was en zetten vraagtekens bij de intenties en competenties van de overheid. Mensen gingen op onderzoek uit om deze vragen te beantwoorden. Ze lazen en vergeleken veel verschillende informatiebronnen, van sociale media, journalistieke media, overheidsinformatie en analyses van burgerjournalisten.
Het ervaren gebrek aan aandacht voor alternatieve denkbeelden in traditionele media en het verwijderen van bepaalde informatie op sociale media, en confrontaties met de politie op demonstraties, voedden het vermoeden dat er censuur werd gepleegd. Ook afwijzing in persoonlijke kring versterkte het beeld dat een alternatief geluid er niet mocht zijn.
Het wrong daarbij bij participanten dat hun ideeën vaak werden weggezet als ongefundeerd of asociaal, terwijl ze juist veel tijd en moeite staken in hun onderzoek en zich bekommerden om ontwikkelingen die zij schadelijk achtten.
Waarom dit onderzoek?
Tijdens de coronacrisis stelde het kabinet een aantal maatregelen in om het virus te bestrijden, waaronder mondkapjes, testen voor toegang en lockdowns. Er ontstonden narratieven die de betrouwbaarheid van overheidsinformatie in twijfel trokken. Bij een deel van de Nederlandse bevolking ontstond scepsis. Mensen die overheidsinformatie afwezen, uitten zorgen over de intenties van het beleid bij de bestrijding van de pandemie. Zij voelden zich niet serieus genomen en beschrijven ervaringen van verschillende vormen van institutionele uitsluiting. Demonstraties tegen de coronamaatregelen maakten deze groep zichtbaar.
Het rapport richt zich op coronascepsis en het wantrouwen dat daarmee gepaard gaat, met als hoofddoel te doordenken wat de overheid zou kunnen doen om de relatie te verbeteren met burgers die de overheid sterk wantrouwen.
Het SCP adviseert op basis van de resultaten van dit onderzoek om mensen met een afwijkende visie niet buiten te sluiten, maar juist nieuwsgierig naar hen te zijn. Allereerst om te begrijpen hoe mensen tot hun visie komen en welke zorgen daaraan ten grondslag liggen. Daarnaast is het voor de democratie belangrijk dat kritische mensen hun vertrouwen in de overheid niet helemaal verliezen. Het is volgens het SCP dan ook belangrijk dat de overheid haar best doet om de relatie met sceptische burgers, en het onderliggende vertrouwen in het democratisch proces te verbeteren.
Doorbreek de spiraal en wees nieuwsgierig naar mensen met een afwijkende mening
Juist bij thema’s waarbij de overheid besluiten neemt waarbij mensen twijfelen aan de informatie en intenties van de overheid, is het belangrijk om nieuwsgierig te zijn naar mensen met een afwijkende visie. De inzichten uit het SCP-onderzoek kunnen daarmee ook relevant zijn voor andere thema’s, zoals maatregelen rond het klimaat en stikstof.
De publicatie Sceptische visies in het coronadebat bevat een samenvatting, samenbundeling en doordenking van drie onderzoeken waarin we verschillende onderzoeksmethoden hebben gebruikt. De enquête in het onderzoeksrapport Coronascepsis in Nederland brengt in kaart hoeveel Nederlanders verschillende coronasceptische ideeën onderschrijven en laat zien met welke factoren coronascepsis statistisch verklaard kan worden. Een enquête is een goede manier om bredere verklarende patronen te testen, maar hiervoor moet je gebruik maken van vooraf gedefinieerde stellingen en vragen.
De etnografie in het onderzoeksrapport Op zoek naar alternatieven is gebaseerd op de visies en ervaringen van een beperkter aantal mensen, maar deze methode biedt wel de ruimte om coronascepsis te beschrijven aan de hand van de ervaringen en woorden van participanten zelf. De etnografie en enquête laten zien hoe mensen over informatie uit verschillende mediaomgevingen denken.
De inhoudsanalyses uit het onderzoekrapport Coronascepsis in de media bieden juist weer inzicht in de coronasceptische narratieven die in deze verschillende informatieomgevingen te vinden waren
Auteurs
Joep Schaper, Claudia Hartman, Emillie V. de Keulenaar, Marc Tuters , Vanessa Vroon-Najem