De leefwerelden van arm en rijk

De toenemende scheiding tussen de leefwerelden van arm en rijk raakt direct aan sociale samenhang en kansengelijkheid. Als groepen elkaar steeds minder ontmoeten, verdwijnen vanzelfsprekende contactmomenten waarin begrip, vertrouwen en wederzijds perspectief kunnen ontstaan. Dat vergroot het risico op wij-zij-denken, wantrouwen richting instituties en een gevoel van achterstelling aan de onderkant van de samenleving. Tegelijkertijd raken mensen aan de bovenkant steeds meer het zicht kwijt op hoe het leven eruitziet met onzeker werk, schulden of een slechte gezondheid. Die vervreemding kan zich snel vertalen in maatschappelijke spanningen en politieke polarisatie.

Leefwerelden bepalen niet alleen met wie mensen omgaan, maar ook welke normen zij vanzelfsprekend vinden, welke kansen zij zien en hoe zij naar beleid en rechtvaardigheid kijken. Als sociale bubbels vaker voorkomen, worden problemen als armoede, onderwijsongelijkheid en woonsegregatie moeilijker gezamenlijk aan te pakken. Het onderzoek laat zien dat de sociale middenklasse nog een verbindende rol kan spelen, maar ook dat die brug onder druk staat. Ook daarom is inzicht in verschillende leefwerelden essentieel voor beleid dat niet alleen herverdeelt, maar ook verbindt.

Het SCP baseert dit onderzoek op de grootschalige registerdata waarmee het CBS de sociale leefwerelden van Nederlanders systematisch in kaart brengt. De onderzoekers selecteerden de 20 procent armste en 20 procent rijkste 30- tot 59-jarigen en analyseerden in welke mate zij andere inkomensgroepen kunnen ontmoeten in hun dagelijks leven. Daarbij keken zij naar verschillende contexten, zoals de buurt waarin mensen wonen, hun werkplek, het onderwijs van hun kinderen en hun familie- en partnerrelaties. Door deze zogenoemde ‘ontmoetingskansen’ van verschillende inkomensgroepen te vergelijken, ontstaat een gedetailleerd beeld van hoe gescheiden of gemengd sociale omgevingen zijn.