Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) bracht eind 2022 een reflectie uit op hoe de Nederlandse rijksoverheid de afgelopen tien jaar heeft nagedacht over de verdeling van verantwoordelijkheden tussen de staat en burgers, onder de titel Overdragen, delen en herstellen. Het rapport reconstrueert aan de hand van troonredes, regeringsverklaringen, nota’s en adviezen hoe visies op verantwoordelijkheid zijn verschoven sinds 2011 en welke ideeën daaraan ten grondslag lagen.
Wat opvalt is een duidelijke golfbeweging in beleidsparadigma’s. In de periode van 2011 tot 2013 zette de rijksoverheid in op een ‘participatiesamenleving’: burgers moesten meer verantwoordelijkheid nemen bij de uitvoering van beleid, gedreven door economische druk en bezuinigingen. In de jaren daarna (2014-2019) verschoof de aandacht: in plaats van primair te richten op burgers koos het beleid vaker voor overleg en overeenkomsten met maatschappelijke organisaties en marktpartijen om grote maatschappelijke opgaven te tackelen. Burgers kregen vooral uitvoerende taken, niet altijd zeggenschap over beleidskeuzes.
Zeggenschap bleef beperkt
Rond 2020 en later veranderde het beeld opnieuw door crises als corona, de toeslagenaffaire en aardbevingen in Groningen. De overheid nam meer directe verantwoordelijkheid om de samenleving draaiende te houden en sprak over het belang van een maatschappelijke dialoog met burgers. Toch constateert het SCP dat echte zeggenschap voor burgers beperkt bleef: zij werden vaak betrokken bij de uitvoering, maar nauwelijks bij de ontwikkeling van beleid. Wil de overheid burgers écht betrekken bij beleidsvorming, dan moet zij hen vanaf de start meenemen in het proces, en niet pas aan het einde bij de uitvoering, zo waarschuwt het SCP.
Waarom dit onderzoek?
De verhouding tussen overheid en burger staat onder druk. Crises als de toeslagenaffaire, de coronapandemie en het herstel in Groningen hebben het vertrouwen in de overheid aangetast. Tegelijk vraagt de overheid steeds vaker inzet en verantwoordelijkheid van burgers. Het SCP maakt duidelijk dat zonder heldere afspraken over wie waarvoor verantwoordelijk is het risico groeit op overbelasting van burgers, met een verdere erosie van vertrouwen als gevolg.
Dit stuk geeft inzicht in een fundamentele vraag van de democratische rechtsstaat: hoe worden verantwoordelijkheid, zeggenschap en uitvoering verdeeld? Het laat zien dat burgers vaak wel taken krijgen, maar weinig invloed op beleidskeuzes hebben. Daarmee draagt het rapport bij aan het publieke debat over burgerparticipatie, bestuurlijke rechtvaardigheid en de rol van de overheid bij grote maatschappelijke opgaven zoals zorg, wonen en klimaat.
Het SCP voerde een kwalitatieve documentanalyse uit van rijksbeleid over de periode 2011–2022. Daarbij zijn onder meer troonredes, regeringsverklaringen, beleidsnota’s en adviesrapporten geanalyseerd. Door deze bronnen systematisch te vergelijken, reconstrueert het SCP hoe ideeën over het overdragen, delen en herstellen van verantwoordelijkheden zich door de tijd hebben ontwikkeld.
Auteurs
Wieke Blijleven en Sjoerd Kooiker
Gerelateerde publicaties
Mensbeelden
Lees verderWat ons verbindt
Lees verderSamenleven in beweging