Hoe kijken Nederlanders naar de democratie en de rechtsstaat, en in hoeverre voelen zij zich daarin beschermd en vertegenwoordigd? Deze kennisnotitie, opgesteld voor de Staatscommissie rechtsstaat, laat zien dat steun voor democratische waarden breed gedeeld is, maar dat het vertrouwen in de werking ervan ongelijk verdeeld is. Oordelen over de rechtsstaat hangen sterk samen met ervaren rechtvaardigheid, gelijke behandeling en de mate waarin mensen het gevoel hebben dat hun stem ertoe doet. Net als bij het migratiedebat weerspiegelen opvattingen over de rechtsstaat bredere maatschappijbeelden en persoonlijke ervaringen met overheid en instituties.
Maatschappelijke veerkracht ontstaat niet alleen door beleid, systemen of crisismaatregelen, maar vooral in de sociale verbanden tussen mensen. Gemeenschapszin speelt daarbij een centrale rol: zij vergroot onderlinge solidariteit, helpt stress en onzekerheid op te vangen en versterkt het gezamenlijke probleemoplossend vermogen. Veerkracht vraagt bovendien om verbinding over sociale en culturele scheidslijnen heen, omdat juist het uitwisselen van verschillende hulpbronnen de samenleving sterker maakt. De overheid kan deze veerkracht ondersteunen door zich receptief op te stellen, ruimte te bieden aan burgercollectieven en te leren van ervaringen in de samenleving. Daarbij vormen de democratische rechtsstaat en de wetenschap onmisbare ankerpunten voor gedeelde waarden en betrouwbare kennis, zeker in tijden van crises en maatschappelijke transities.
Brede steun voor democratische idealen
De meeste Nederlanders vinden het belangrijk om in een democratisch bestuurd land te leven. Waarden als vrije verkiezingen, gelijke behandeling door de rechter en vrijheid van meningsuiting worden breed onderschreven, ongeacht politieke voorkeur.
Ongelijke tevredenheid over de praktijk
Hoewel de steun voor democratische waarden groot is, zijn mensen aanzienlijk minder positief over de manier waarop deze waarden in de praktijk worden gerealiseerd. Met name bescherming tegen armoede, het verkleinen van inkomensverschillen en de mate waarin ‘gewone mensen’ zich gehoord voelen, scoren laag.
Grote verschillen tussen groepen
Net als bij migratieopvattingen bestaan er duidelijke verschillen naar opleiding, leeftijd en stemgedrag. Mensen met een lagere opleiding en kiezers van populistische partijen zijn vaker ontevreden over het functioneren van de democratie en staan relatief positiever tegenover een sterke leider die boven de wet staat.
Ervaren rechtvaardigheid is cruciaal
Tevredenheid over de democratie hangt vooral samen met het gevoel dat regels eerlijk worden toegepast, dat verkiezingen daadwerkelijk verschil maken en dat de rechter onafhankelijk en rechtvaardig opereert. Wie zich ongelijk behandeld voelt, verliest sneller vertrouwen in het systeem.