Deze kennisnotitie van het Sociaal en Cultureel Planbureau laat zien hoe nauw armoede en problematische schulden in Nederland met elkaar verweven zijn, maar ook dat die relatie minder eenduidig is dan vaak wordt gedacht. Op basis van gegevens uit 2021 schetst het SCP een beeld van huishoudens die te maken hebben met financiële kwetsbaarheid, waarbij (gebrek aan) inkomen en schulden elkaar regelmatig versterken
Niet elke sportorganisatie levert dezelfde sociale waarde
Uit de analyse blijkt dat een relatief kleine groep Nederlanders (ongeveer 1,4 procent) niet alleen onder de armoedegrens leeft, maar ook problematische schulden heeft. Toch is de overlap aanzienlijk: ongeveer een kwart van de mensen in armoede kampt ook met schulden die zij niet meer zelfstandig kunnen aflossen. Daaruit blijkt dat armoede en schulden vaak samen voorkomen, al is dat lang niet altijd het geval.
Negatieve spiraal
De notitie maakt inzichtelijk hoe die samenhang kan ontstaan. Een laag inkomen vergroot het risico op betalingsachterstanden, terwijl schulden op hun beurt de financiële ruimte verder onder druk zetten. Tegelijkertijd kunnen beide problemen voortkomen uit dezelfde ingrijpende gebeurtenissen, zoals een scheiding, ziekte of verlies van werk. Zulke situaties zorgen niet alleen voor directe inkomensdaling, maar ook voor langdurige stress en onzekerheid, waardoor mensen sneller in een negatieve spiraal belanden.
Integrale aanpak belangrijk
Opvallend is dat het verband vooral zichtbaar is op groepsniveau. Groepen met meer armoede kennen gemiddeld ook meer problematische schulden, maar op individueel niveau lopen de oorzaken en gevolgen uiteen. Sommige mensen weten ondanks schulden boven de armoedegrens te blijven, terwijl anderen met een laag inkomen schulden weten te vermijden. Volgens het SCP onderstreept dit alles het belang van een integrale aanpak. Wie armoede of schulden los van elkaar benadert, mist een belangrijk deel van de werkelijkheid waarin deze problemen elkaar vaak versterken.
Waarom dit onderzoek?
Armoede en problematische schulden kunnen mensen langdurig in een kwetsbare positie houden. De combinatie van schulden en een laag inkomen versterkt stress, beperkt handelingsvrijheid en vergroot het risico op gezondheidsproblemen, sociaal isolement en uitsluiting. Zonder adequate en tijdige ondersteuning kunnen financiële problemen zich opstapelen en structureel worden, met grote gevolgen voor betrokkenen én hun omgeving of naasten, zoals kinderen. Bovendien worden schulden zonder tijdige hulp vaak pas zichtbaar als ze al problematisch zijn geworden, waardoor de kosten en impact van ingrijpen steeds hoger worden.
Armoede en schulden zijn niet alleen individuele problemen, maar hebben ook directe gevolgen voor de samenleving als geheel. Ze leiden tot hogere uitgaven voor zorg, schuldhulpverlening en sociale zekerheid. Ook kunnen ze zorgen voor verminderde arbeidsparticipatie en maatschappelijke betrokkenheid. Een goed inzicht in de samenhang tussen armoede en schulden helpt beleidsmakers, gemeenten en uitvoerende organisaties om effectiever en met meer samenhang te werken. Door problemen eerder en integraal aan te pakken, kunnen maatschappelijke kosten worden beperkt en kunnen mensen vaker duurzaam financieel zelfstandig blijven.
Deze kennisnotitie kwam tot stand door bestaande landelijke databronnen te combineren, waarbij inkomensgegevens zijn gekoppeld aan registraties van problematische schulden. Voor armoede is gekeken naar huishoudens met een inkomen onder de geldende armoedegrens, terwijl problematische schulden zijn vastgesteld op basis van signalen als betalingsachterstanden en beroep op schuldhulpverlening. Door slim gebruik te maken van beschikbare administratieve data en die gegevens op individueel en groepsniveau te analyseren, kreeg het SCP inzicht in de mate van overlap en samenhang tussen armoede en schulden zonder nieuw veldonderzoek te doen.