Digitalisering vervlecht onze levens steeds verder. We communiceren, werken, leren en organiseren ons via digitale netwerken. Dat biedt nieuwe kansen voor verbondenheid, maar roept ook fundamentele vragen op over sociale cohesie, ongelijkheid en individualisering. In Digitaal vervlochten, maar ook verbonden? verkent het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), in samenwerking met Stichting Toekomstbeeld der Techniek (STT), hoe deze langetermijnontwikkelingen de samenhang in de Nederlandse samenleving kunnen versterken of juist onder druk zetten.
Dit onderzoek laat zien dat de sociale cohesie in Nederland niet acuut onder druk staat, maar wel geleidelijk kan verzwakken door sluipende maatschappelijke ontwikkelingen. Digitalisering speelt hierin een belangrijke rol als trendversterker: bestaande sociale en economische ongelijkheden worden vaak vergroot, terwijl mensen met meer hulpbronnen meer profiteren van digitale mogelijkheden. Tegelijkertijd verandert de netwerkmaatschappij de aard van sociale verbindingen. Hechte verbanden maken vaker plaats voor lossere netwerken, wat nieuwe vormen van verbondenheid mogelijk maakt, maar ook kan leiden tot sociale afstand en polarisatie.
Individualisering kent daarbij een dubbele werking. Meer autonomie en keuzevrijheid gaan samen met een afname van gedeelde verantwoordelijkheid en solidariteit, zeker wanneer succes en falen sterk als individuele verdiensten worden gezien. Digitale platforms versterken deze dynamiek: zij kunnen sociale steun en samenwerking bevorderen, maar ook wantrouwen, bubbels en tegenstellingen aanjagen. De toekomstscenario’s in dit rapport maken duidelijk dat de ontwikkeling van sociale cohesie geen gegeven is, maar het resultaat van keuzes over publieke waarden, regulering en de rol van overheid en markt.
Waarom dit onderzoek?
De Nederlandse samenleving is in hoge mate gedigitaliseerd en kent relatief veel onderling vertrouwen. Tegelijkertijd nemen zorgen toe over polarisatie, sociale afstand en het vertrouwen in instituties. Digitalisering werkt hierbij vaak als trendversterker: wie al veel maatschappelijke hulpbronnen heeft, profiteert doorgaans meer van digitale ontwikkelingen dan wie kwetsbaarder is. Deze processen verlopen geleidelijk en zijn daardoor minder zichtbaar, maar kunnen op de lange termijn grote gevolgen hebben voor sociale cohesie.
Sociale cohesie vormt een belangrijke basis voor een stabiele en veerkrachtige samenleving. Het onderzoek laat zien dat cohesie niet alleen een vraagstuk is van ‘de onderkant’ van de samenleving, maar alle lagen raakt. Door toekomstbeelden te schetsen en onderliggende aannames over burgers en technologie expliciet te maken, draagt dit rapport bij aan een breder en meer samenhangend gesprek over digitalisering, publieke waarden en sociale verbondenheid.
Het onderzoek kent een toekomsthorizon van ongeveer 15 tot 25 jaar en combineert drie methoden:
Samen bieden deze methoden inzicht in zowel structurele trends als in de manieren waarop mensen betekenis geven aan mogelijke toekomsten.
Voor deze toekomstverkenning is geen nieuw grootschalig kwantitatief databestand opgebouwd. Het onderzoek is gebaseerd op een combinatie van bestaande wetenschappelijke literatuur, SCP-kennis en -monitoringsdata, en kwalitatief materiaal uit twee scenarioworkshops met burgers en deskundigen. Daarnaast is gebruikgemaakt van videoregistraties en transcripties van deze workshops, die zijn geanalyseerd via een kritische discoursanalyse. SCP-databestanden die ten grondslag liggen aan eerdere publicaties zijn, waar mogelijk, beschikbaar voor hergebruik via DANS.
