Op 11 maart 2025 organiseert de Eerste Kamer een deskundigenbijeenkomst over de staat van de rechtsstaat. In deze publicatie gaan we in op het rechtsstatelijk bewustzijn in Nederland vanuit het perspectief van burgers. Hoe kijken Nederlanders naar de democratie en de rechtsstaat? En wat is er nodig om het bewustzijn te versterken?
Uit ons onderzoek blijkt dat Nederlanders in het algemeen de democratische rechtsstaat en zijn waarden steunen. Maar als we wat specifieker kijken, blijkt een groot deel van de Nederlanders deze waarden toch minder te omarmen dan lange tijd misschien werd gedacht.
Waarom dit onderzoek?
Het SCP schreef deze position paper ter voorbereiding van de bijeenkomst in de Eerste Kamer. De Grondwet is niet in beton gegoten en biedt uiteindelijk maar beperkte bescherming van de rechtsstaat. Daarvoor hebben we een brede rechtstatelijke cultuur nodig. Zo’n cultuur houdt in dat we niet alleen weten wat een rechtstaat is, maar dat we er ook naar leven. Daarvoor is een minimale voorwaarde dat instituties en politici zich ten minste aan eigen wetten en regels houden en de scheiding der machten te respecteren. Dit gebeurt niet altijd; het toeslagenschandaal staat daar inmiddels symbool voor.
De mate waarin burgers de democratische rechtsstaat steunen, speelt een belangrijke rol voor de kans op dat die nageleefd wordt. De steun voor democratische en rechtsstatelijke waarden zorgt er ten eerste voor dat mensen die waarden zelf toepassen in hun dagelijks en sociale leven. Ten tweede zorgt het ervoor dat mensen zich aanpassen naar de overheidsbesluiten die eruit voortkomen. En ten derde zorgt het ervoor dat ze politici en partijen steunen die dit ook doen. Alleen op die manier kan de democratische rechtsstaat de vrijheid en gelijkheid van mensen tegen de staat blijven beschermen.
Voor dit onderzoek baseren we ons op de kennisnotitie Burgers over democratie en rechtstaat die wij schreven op verzoek van de Staatscommissie rechtsstaat. Daarvoor voerden wij een literatuurverkenning van kwantitatief en kwalitatief empirisch onderzoek uit, aangevuld met analyses van nationale en internationale surveydata.
