Sociale en Culturele Ontwikkelingen 2026

Roel Willems 
Achter die gemiddelde zitten groepen en helaas ook groepen waarbij heel veel problematiek samenkomt die je vaak onder een minimumstandaard vallen. Dus bijvoorbeeld onder de armoedegrens vallen. Ja, waar de Nederlandse samenleving gewoon niet zo goed voor is, zal ik het zo maar zeggen. 

Sarah Hardus 
Bij gelijk blijvend beleid als we dan eigenlijk ontwikkelingen doortrekken richting je toekomst, dan zouden die knelpunten toenemen. Maar dat betekent niet dat je er niks aan kan doen. Kijk, de politiek heeft altijd keuzes te maken en je kan er wel degelijk invloed op uitoefenen. 

Anic van Damme 
Welkom bij de staat van ons, de maandelijkse podcast van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Mijn naam is Anic van Damme en in deze serie onderzoeken we hoe Nederland er voor staat. Dat doen we door te kijken naar de Mensen achter de cijfers en de verhalen achter het beleid. En vandaag op de dag dat de sociale en culturele ontwikkelingen 2026 verschijnen, duiken we In de staat van onze samenleving. Ja, hoe gaat het met Nederland? En, waar knelt het nou? Dat doe ik met twee onderzoekers. Roel Willems, hoofdauteur van de SCO 2026. En met Sarah Hardus, projectleider van het Toekomstonderzoek Meedoen in 2050. Samen gaan we kijken naar wat de Nederlanders willen voor de toekomst. We gaan praten over ongelijkheid, vertrouwen, de druk om mee te doen en hoe onze samenleving erover 25 jaar uit kan zien. 

Welkom. Roel en Sarah. Hé Roel even om te starten, je houdt je heel erg bezig met ongelijkheid, ook in je onderzoeken. Waarom vind je dat zo'n belangrijk onderwerp? 

Roel Willems 
Ik vind het een belangrijk onderwerp, Omdat kijk dat de ongelijkheden zijn tussen mensen. Dat is niet opvallend en dat vinden we ook allemaal best. Oké dat sommige dingen beter kunnen of misschien net wat meer hebben dan de ander. Maar ik vind ongelijkheden interessant Omdat er een punt komt waarop ze gaan knellen waarop ze of dat ze heel slecht aanvoelen onrechtvaardig aanvoelen, hè? Bijvoorbeeld als onderwijskansen voor kinderen niet gelijk zijn, ja. Dat gaat dan buiten die kinderen om.Daar kunnen zij niks aan doen, dus dat voelt heel dat klopt, dat voelt gewoon slecht, zal ik maar zeggen. 
Of als de ongelijkheden zo groot worden dat ze dat Mensen er echt tegenover elkaar door komen te staan. En dat vind ik boeiend omdat Ik denk, ongelijkheid is eigenlijk wat ons uniek maakt, dus we zijn. Het is interessant dat we ongelijk zijn. Het is iets moois in feite hè? En tegelijkertijd kan het ook heel negatief worden, dus die spanning vind ik er boeiend. 

Anic 
Aan over die spanning gesproken, komt dat ook terug in in het nieuwe rapport.? 

Roel Willems 
Ja, zeker dus je ziet eigenlijk dat gemiddeld genomen de Nederlandse samenleving er heel goed voor staat. Allerlei cijfers scoren we goed op, sommige ook echt minder en ook in vergelijking met andere Europese landen doen we het gewoon goed. 
Maar dat is echt gemiddeld genomen en achter die gemiddelde zitten groepen en helaas ook groepen waarbij heel veel problematiek samenkomt, die je vaak onder een minimumstandaard vallen. Dus bijvoorbeeld onder de armoedegrens vallen. Ja, waar de Nederlandse samenleving gewoon niet zo goed voor is, zal ik het zo maar zeggen en dat is wel zorgelijk. 

Anic 
Want je begint eigenlijk vrij positief en gemiddeld gezien gaat het ontzettend goed. Maar waar gaat het goed en waar moeten we echt zorgen over hebben? 

Roel 
Nou dus gemiddeld genomen doen we veel dingen goed. Behalve politiek vertrouwen. Politiek vertrouwen is laag in Nederland. Dat is het al een tijdje overigens dus op zich niet nieuw, maar wel nog steeds zorgelijk. Dus heel veel Nederlanders geven hun vertrouwen in de politiek en echt laag cijfer. Dan moet je denken aan een 4 of 5 of zo op een tienpunt gewoon een onvoldoende. 

Anic 
Laten we zo nog even verder gaan over de politiek vertrouwen. Ik ben Ik ben vooral benieuwd ook waar die spanning op dit moment zit? 

Roel 
Nou ja, Je kunt ook naar verschillen op veel manieren kijken, dus we zijn vaak geneigd om te denken in termen van verschillen van inkomen. Dus wat je hebt zal ik maar zeggen. Maar Je kunt ook denken aan wat Je hebt op heel andere manieren. Eigenlijk hè, heb je een sociaal netwerk? 
Heb je mensen waar je op terug kan vallen als dat nodig is, maar ook als dat niet nodig is, heb je het gevoel dat je grip hebt op je leven. Dat is ook zo'n typisch fenomeen wat heel belangrijk is voor mensen hun welzijn. Dat de keuze die jij zelf maakt dat die. Echt te doen en dat je dat je kan sturen aan je eigen leven. 

Anic 
En zijn die vormen of die vormen van kapitaal minstens zo belangrijk als inkomen? 

Roel 
Ja, dat denk ik wel.  Ja, het zal een beetje qua precies onderwerp afhangen. Het inkomen zijn we heel erg gewend, om belangrijk te vinden. En het is natuurlijk ook belangrijk, want als je het veel te weinig hebt, dan is dat echt een probleem. Maar die andere van vorm van kapitaal zijn ook belangrijk en vooral het sociaal kapitaal, zoals het dan wel eens genoemd wordt. Dat heeft heel erg te maken met voel je verbonden met andere mensen kun je om hulp vragen bij iemand anders. En zelfs als je dat niet zo instrumenteel invult, hè, van kun je hulp vragen bij een ander. Iedereen voelt wel aan dat het ook heel goed voor je welzijn is. Als je het gevoel hebt, ik ben deel van een groep, ik weet dat als er iets is kan ik bij iemand terecht. We staan voor elkaar klaar. 

Anic 
En wat zijn de thema's waarbij die ongelijkheid nu al zichtbaar wordt? 

Roel 
Heel veel, dus ja, uiteraard inkomen, maar vooral vermogen in Nederland. Daar zijn enorme ongelijkheden, mentale gezondheid ook. Vertrouwen wat we wel eens bijvoorbeeld samenhang in de buurt noemen hè, heb je het gevoel dat je een buurtje bent? Overigens kun je dat gevoel ook, bijvoorbeeld met collega's of vrienden  hebben. Dat hoeft niet alleen maar fysiek In de buurt te zijn en waar we iets minder ongelijkheden tegenwoordig zien, is politiek vertrouwen? Heb je vertrouwen in bijvoorbeeld de Tweede Kamer of de regering? 

Anic 
Ja qua thema's denk ik eigenlijk ook meteen aan, ja, klimaat bijvoorbeeld hè? Mensen die misschien minder te besteden hebben en in huurwoning in een wijk zitten met een plat dak waar het In de zomer ongelooflijk heet wordt, die misschien ook niet goed de weg kunnen vinden naar subsidieaanvragen, regelingen, de budgetten hebben. 

Roel 
Klimaatbeleid vind ik echt zo een voorbeeld waarvan je als je nog nooit zo bij stilgestaan hebt waarvan je denkt, ja, hoe zou daar nou ongelijkheden een rol in kunnen spelen? Maar dat is precies wat je zegt, hè? Bijvoorbeeld hittestress. Mensen die meer te besteden hebben, maar ook beter de weg weten in het hele in het hele systeem. Die kunnen zich veel beter gaan tegen wapenen. Dat betekent dus dat je klimaatverandering raakt ons allemaal je maakt in je zou kunnen denken. Dat maakt geen onderscheid tussen mensen, maar op de manier waarop het neerslaat. Is dat onderscheid daar wel degelijk. 

Anic 
Is digitalisering ook zo'n thema? 

Roel 
Ja absoluut ja. Als je digitaal vaardig bent, dan realiseer je, als ik voor mezelf spreek, dat dat nog best wel eens lastig kan zijn. 
Niet alleen bedoel ik dan voor mensen die misschien de digitale tijd pas heel laat in hun leven hebben meegemaakt die al wat ouder zijn, maar ook voor mensen die moeite hebben om zich om zich dat eigen te maken. Heel veel systemen zijn zo digitaal geworden, dat als je daar niet handig mee bent, dat je eigenlijk dat je niet eens het systeem inkomt, laat staan dat je dan daar nog je weg kan vinden. Dus ja, dat is echt een probleem. 

Anic 
Wat heeft dat voor gevolgen? 

Roel 
Dat dat heeft gevolgen bij dat als we teruggaan naar het klimaatvoorbeeld, is het heel simpel. Je kunt je gewoon minder goed wapenen tegen klimaatverandering. Je hebt het geld niet, of de vaardigheid niet om bijvoorbeeld je huis goed te isoleren of tegen hitte te beschermen. 

Anic 
Het kan dus direct gevolgen hebben voor je gezondheid. 

Roel 
Zeker ook ja, ja, en als je niet goed systemen inkomt, ja, dan val je op een gegeven moment uit het systeem, hè dus. Wij, wij spreken wel eens in ons onderzoek van niet bereik. Dat is ook een is heel bekend fenomeen in sociaal domein dat er. Best wel veel geld op de plank blijft liggen en dat is dan bedoeld. Het is allemaal gelabeld voor bepaalde groepen. Alleen die groepen komen het niet ophalen, zal ik maar even simpel zeggen, vroeger zeiden we dan van, die groepen komen het niet ophalen en tegenwoordig zeggen we, hier gaat iets mis. We weten als overheid die groep niet goed te bereiken en dit soort hobbels die die kunnen dat heel moeilijk maken. 
 
Anic 
Laten we even teruggaan of blijven in 2026. Je zegt, politiek vertrouwen is eigenlijk ook een laag en zwak punt. Wat zie je daar gebeuren? 

Roel 
We zien daar eigenlijk dat het gelijk blijvend laag is. Een tijdje terug was het nog zo dat mensen met een meer theoretische opleiding iets meer vertrouwen, bijvoorbeeld In de regering hadden. Ook dat lijkt nu terug te lopen, dus het is over de hele linie laag en wij zien dat als een betrouwbaarheidscrisis, dus je zou kunnen zeggen: Oh er is weinig politiek vertrouwen, dan moeten we het vertrouwen gaan oppompen, maar onze aanbeveling is eigenlijk meer om als overheid te zorgen dat je heel betrouwbaar bent. En dat nou, dat kan op verschillende manieren. Eentje is dus eigenlijk goed te weten wat er leeft bij mensen en ook duidelijk te maken dat je mensen hun perspectief meeneemt in je beleid.  
Zelfs als je iets anders doet dan wat mensen willen. Dus dat is een interessante. Er wordt vaak gedacht als je bijvoorbeeld boze burgers hebt, dat die gewoon willen dat het op hun manier gaat. Nou, dat zal vast voor sommige mensen gelden, maar het gros van de mensen wil best accepteren dat iets anders gebeurt dan wat zij graag zouden willen. Als je maar kan uitleggen. Nou, ik heb naar jou geluisterd, ik heb je overwegingen meegenomen en hier en hierom doe ik het toch anders. En, als je dat niet doet dan, dan doet dat iets met de betrouwbaarheid van de overheid. Dat is eentje en de andere is die is eigenlijk veel simpeler, niet In de praktijk, maar wel op papier is dat heel veel problemen niet opgelost worden. Dus mensen krijgen het gevoel, we modderen maar wat aan. Dat is natuurlijk niet goed voor betrouwbaarheid en dan laat je als overheid je niet als betrouwbaar zien en daarmee hobbelt dat vertrouwen ook achteruit. 

Anic 
Je zegt eigenlijk, dat zie ik dus dat het terugloopt ten opzichte van andere jaren en wat ik wat me opvalt is dat je vertelt dat het over de hele linie eigenlijk zo is wat we het hiervoor hadden we het over. Je ziet nog best wel verschillen in groepen, Maar dat zie je hier dus niet? 

Roel 
Gekeken naar verschillen, naar inkomen, dus hogere en lagere inkomens, maar ook naar opleiding en inderdaad op allerhande indicatoren zien we een bepaald patroon daarin. Behalve bij politiek vertrouwen, dan is het eigenlijk over de hele linie. Nederlanders hebben weinig vertrouwen in politiek en regering. 

Anic 
Dat brengt me toch even richting de toekomst al richting 2050.  Als het gaat om vertrouwen of dat wellicht gaat toenemen, hopen we natuurlijk. Sarah,  je bent expert in participatie, toekomst verkennen en burgerbetrokkenheid wat gaat er in 2050 veranderen als het gaat om hoe we meedoen In de samenleving? Wat zie jij voor verschillen? Zie jij dat terug lopen? 

Sarah 
Ja iedere toekomstverkenning die begint in het hier en nu. We zijn eerst ook gaan kijken van nou, hoe doen mensen eigenlijk op dit moment mee in de samenleving? En daar zien we inderdaad duidelijke verschillen. Dus als je het even heel grofweg zegt, er is één categorie mensen die zich eigenlijk heel sterk overvraagd voelt. Mensen die stapeling, waar Roel het ook al eerder over had, echt nou op een bordje krijgen en dus en betaald moeten werken en zorgtaken oppakken en dat het ook soms wel echt teveel kan worden. En aan de andere kant hebben we een groep mensen die eigenlijk meer zou willen. Doen maar dat niet kan of mag op dit moment. Dan kan je denken aan mensen met een beperking. Echt een groep van 2 miljoen mensen in Nederland. Die is eigenlijk soms aan de kant staan terwijl ze echt mee zouden willen doen. 

Anic 
Heb je het nu over 2050 of nu? 

Sarah 
Nu, dit was echt in het hier en nu. We zijn toen gaan kijken van nou, zouden die knelpunten die eigenlijk mensen ervaren, dus dat kan eigenlijk die stapeling zijn waar we het al over hadden. Of juist nou aan de kant staan. Terwijl je dat niet wil, gaat dat zich als het vanzelf oplossen, want dan nou hebben we eigenlijk misschien niet zo'n groot probleem. Of verwacht dat die knelpunten doorlopen en we zagen eigenlijk in onze literatuurverkenning dat veel van die knelpunten alleen maar zullen toenemen. En vergrijzing is daarbij een belangrijke oorzaak. 

Sarah 
Ja over die knelpunten, ik herken ik dat ook wel bij mijn ouders, als het gaat om digitalisering. Een DigiD moesten hebben en eigenlijk er niet meer uitkomen hoe het werkt en vervolgens dus ook allerlei dus geen omgeving hadden bij de verzekeraar. Et cetera die lopen helemaal vast en dat is ontzettend lastig en Ik kan me voorstellen dat dat ook een voorbeeld is. Wat jij wat je noemt is zo'n stapeling, hè? 

Roel 
Ja, en dat kun je ook zien, dus je noemde net het woord kapitaal en de sociologen spreken. Daar ga ik over is wat je hebt. Puur in termen van geld, maar ook je vaardigheden en digitale vaardigheden. Ja, Als je ze hebt, vind je ze heel normaal en denk ja dat dat kan toch iedereen en als je al schets dat is niet zo. Dat is een serieus probleem. Als je daar tegenaan loopt, want je wordt gewoon uitgesloten van allerlei dienstverlening die wel van belang is. 

Anic 
En je ziet dus eigenlijk Sarah In de toekomst zullen die knelpunt gewoon nog steeds meer worden. Het gaat ons niet lukken, wellicht. Om dat te ondervangen is dus jouw prognose. 

Sarah 
Nou, dat zou ik niet zeggen. 
Ik denk dat het prima zou kunnen lukken om het te ondervangen, maar wij zeggen dan, Dat is een beetje beleid, maar bij gelijk blijvend beleid. 
Als we dan eigenlijk ontwikkelingen doortrekken richting je toekomst, dan zouden die knelpunten toenemen. Maar dat betekent niet dat je er niks aan kan doen. Kijk, de politiek heeft altijd keuzes te maken en je hebt kan er wel degelijk invloed op uitoefenen. 

Anic 
Ja leuk nou, dan wil ik zeker alles over weten van. Hoe kunnen we dan invloed uitoefenen en hoe moeten we ervoor zorgen dat we dat die toekomst krijgen zoals we die graag willen? Maar dan moeten we nu wel al één en ander in gang gaan zetten en actie ondernemen. Eerst maar eens even hoe we willen dat die toekomst eruit ziet? Wat zie je daar terugkomen als het gaat om wat voor wensen hebben mensen voor de toekomst? 

Sarah 
Ja, we hebben dit samen onderzocht met een groep burgers zoals wij die al noemen, dus gewone mensen uit de samenleving, een groep die echt die diversiteit uit de samenleving vertegenwoordigde en een groep wat wij beroepsexperts noemden dus mensen die zich daar in hun werk mee bezig houden en ze zijn gaan nadenken uit 4 verschillende kernwaarden over als je die nou centraal zou stellen, hoe zou die toekomst er dan volgens ons uit moeten zien?  
 
De eerste daarbij was autonomie en keuzevrijheid, dus dat was een groep mensen die eigenlijk zei, voor ons draait het er omdat we zelf keuzes kunnen maken over hoe we meedoen in de samenleving. 
 
Anic 
Kunje een voorbeeld noemen, hoe wat voor keuze kan ik maken om mee te doen in de samenleving?  

Sarah 
Het gaat bijvoorbeeld over nou de het aantal uren dat je betaald zou willen werken. Wil je zelf voor je ouder wordende ouders zorgen of vind je dat de overheid daar een voorziening voor moet regelen? Wil je vrijwilligerswerk doen of vind je dat eigenlijk helemaal niks voor jezelf? Nou, op al die terreinen willen mensen dan zelf ook daar een keuze in kunnen maken. 
Het is interessant als dat reactie dan vaak is van dat, klinkt een beetje als een luilekkerland en nou, dat zouden we allemaal wel willen. 
Maar dat de mensen in die groep kwamen eigenlijk heel sterk vanuit ervaringen in hun eigen leven, waarbij ze de balans niet hadden kunnen bewaken. Dus waarbij die stapeling plaatsvond en ze eigenlijk voelde dat je geen stapje terug kan zetten. Dus bijvoorbeeld, je krijgt een zorgvraag op je bordje vanuit je kinderen of vanuit je ouders. Maar om je genoeg geld binnen te krijgen, moet je wel betaald blijven werken. En dan stapelt het zich op en dan val je op een gegeven moment om. Veel mensen zaten eigenlijk vanuit die motivatie balans willen bewaken bij die groep, waarbij ze autonomie de belangrijkste kernwaarden vonden voor de toekomst. Dus dat was één van de van de 4 beelden. 

Anic 
Ja autonomie. Dat is autonomie van de van de wensbeelden. Wat is twee? 

Sarah 
Twee waren mensen die zeiden betrokkenheid en verbondenheid is een kernwaarde en die zeiden iedereen moet participeren in die samenleving om een bijdrage te leveren aan collectieve opgave. Maar je kan wel zelf kiezen of je dat bijvoorbeeld doet via betaald werk. Nou een baan In de zorg, een baan in het onderwijs. 
Ergens anders In de publieke sector, maar je kan ook een bijdrage leveren door bijvoorbeeld te zorgen voor een ander, door je in te zetten in je buurt. Het is niet het betaalde werk centraal per se. Maar wel allemaal een bijdrage leveren aan die samenleving. 

Anic 
En hoe je dat invult, daar wil je dan ook je eigen keuze in kunnen maken. Waarschijnlijk. 

Sarah 
Ja, er zit ook wel een maat van keuze, wat mij niet geen keuzevrijheid over of je bijdraagt aan dat collectief, want Iedereen moet een steentje bijdragen in dat toekomstbeeld dat. 

Anic 
Dat was helder dus ja. Wat is nummer 3? 

Sarah 
Dat was natuur centraal, zoals ze dat hebben genoemd. Dat gaat sterk uit van de kernwaarden duurzaamheid dus eigenlijk alle vormen van meedoen. Die moeten ook rekening houden met de invloed die dat heeft op natuur en milieu. Ja, het klinkt misschien nog abstract, maar dan kan je bijvoorbeeld denken, nou als het dan gaat over betaald werk, dat gebeurt dan alleen maar in sectoren die vanuit een brede welvaart denken dus niet alleen maar kijken, bijvoorbeeld naar economische groei, maar ook naar de impact die dat heeft op het klimaat. Je kan ook daarbij denken dat er veel meer lokaal wordt geleefd.  Het aantal bewegingen verminderd ze hebben eigenlijk op heel veel manieren, hebben ze daar gekeken? Alles wat raakt aan participatie, waar zit daar ook een duurzaamheidsaspect aan vast? 

Anic 
Zodat we eigenlijk niet per se In de politiek terug zagen als een heel belangrijk thema. Dat zien jullie dus wel heel erg terugkomen in die in die in die sessies met die beroepsexperts en burgers. Is er nog een vierde? 

Sarah 
De vierde ja niet dus een beetje wel meer. Die status quo eigenlijk, want we zien het wel. Vaak heeft toch nou de economische kant? Die krijgt vaak toch de de overhand en dit was een wensbeeld waarin materiële welvaart dus economische groei voldoende koopkracht voldoende geld In de portemonnee was daar het uitgangspunt. En daarbij zag je dus dat dan ook betaald werk eigenlijk ook een hele centrale rol krijgt, want dat leidt tot welvaart op een nationaal niveau en ook tot economische zelfredzaamheid van van mensen. 

Anic 
Ja nou op zich, als  ik je zo alle 4 op moet noemen zijn best wel verschillende waardes, ze liggen best wel uiteen. Is dat erg? 

Sarah 
Nou ja, dat maakt wel dat als je vanuit de één redeneert je waarschijnlijk andere keuzes maakt over die toekomst van meedoen dan vanuit je vanuit als je redeneert vanuit één van die andere 3 wensbeelden dus we zien eigenlijk er overlap zit. Nou daarbij zeggen we ook, daar heb je eigenlijk een heel mooi pakket aan dingen waar je als politiek Misschien sowieso naar zou moeten kijken. Dus in al die wensbeelden wilde mensen bijvoorbeeld een betrouwbare en vertrouwende overheid. Allemaal wilden ze dat het niet alleen maar ging over economische groei, maar ook echt over die bredere welvaart. Allemaal wilden ze brede bestaanszekerheid voor Iedereen, dus dat is eigenlijk een kernpakket. Wat opvallend was gezien die verschillende uitgangspunten. En tegelijkertijd zie je ook dat ze inderdaad hele andere keuzes maken. 

Anic 
Dus er is wel zo'n kernpakket eigenlijk te zien tussen deze vier. Ja, wat zijn dan de belangen? Kan je dat nog even kort herhalen? 

Sarah 
Ja dus we hebben er eigenlijk 5 pilaren, dus er is brede welvaart. Technologische innovatie vonden ze ook allemaal in alle wensbeelden belangrijk. Brede bestaanszekerheid die betrouwbare en vertrouwende overheid. En ze vonden ook allemaal heel belangrijk dat er rekening wordt gehouden met die communicerende vaten. Eigenlijk dus dat je ook nadenkt over de optelsom. Van waar heb je nou eigenlijk dat het optelt en dat je daar dus keuzes in maakt, dus dat je niet zomaar roept we moeten en meer betaald werken en meer voor elkaar zorgen en meer vrijwilligerswerk doen. Want ja, we hebben maar 7 dagen in een week 24 uur in een dag en dat de overheid daar rekening mee houdt. 

Anic 
Misschien sluit dat wel aan bij het volgende wat ik wil aanhalen, want in jullie rapport speelt het idee van afruilen een grote rol is dat we wat je hiermee bedoelt. 

Sarah 
Nou, je hebt afruiling in de tijd inderdaad, Dat is wat daaronder valt dus dat je eigenlijk kijkt. Mensen hebben beperkte tijd beschikbaar en als je op het ene terrein iets vraagt, dus je vraagt voltijd betaald werk kan je misschien niet verwachten dat mensen heel veel zorgtaken oppakken, maar er zitten ook afruilen op dat grotere niveau. 
Dus als jij zegt we willen economische groei, dan kan dat misschien betekenen nou de mensen voltijd moeten werken, waarmee weer niet die zorgtaken kan vragen. Waarmee je dus iets moet regelen qua zorgvoorzieningen voor mensen die dat niet van hun naasten kunnen krijgen. 
Nou, op het moment dat je inzet op duurzaamheid, dan kan dat misschien betekenen dat je bepaalde economische activiteiten afschaalt. Nou, dat kan dan ook wel weer leiden tot een lager niveau van materiële welvaart, dus daar kunnen inderdaad ook op dat overkoepelende niveau keuzes zijn. 

Anic 
Ja interessant hè? 
Dat je bij meedoen in 2050 ziet dat het al die verschillende waarden toch een kernpakket is, maar ook dat het een uitruil of ja afruil. Noemen jullie het dan en Roel, dat hoorde ik bij jou eigenlijk ook terug, hè? Dat het dat het me heel lastig lijkt om beleid te maken als je een structuur hebt waarbij portefeuilles verdeeld zijn. Je hebt bepaalde aandachtsgebieden waar mensen. Ik hou me bezig met innovatie of ik hou me bezig met wonen als beleidsmaker op regionaal of lokaal niveau. Dat lijkt me daar ansich al een spanningsveld zitten. Hoe luister jij naar de toekomstbeeld wat Sarah schetst? 

Roel 
Ja ik denk dat het heel goed is dat we mensen vragen hoe zij de toekomst zien. En dat je dus ook ziet dat. En wat Sarah vertelde die groep die heel erg uitgaat van verbondenheid. Dat is iets wat in het huidig politiek, maar ook wel media discours, vaak ondergesneeuwd raakt, hè? Veel Mensen gaan er toch vanuit, mensen zullen altijd kiezen voor hun eigen hachje of voor hun eigen welzijn. Daar zullen ze vast en zeker ook voor kiezen. Maar heel veel mensen geven ook aan dat ze verbondenheid belangrijk vinden en daar ook echt iets voor willen doen. Dat kan op veel manieren, hè? Dus dat gevoel dat we bij een groep willen horen en tegelijkertijd autonoom willen zijn. Dat is vind ik een interessant spanningsveld waar beleid ook veel meer zijn voordeel mee zou kunnen doen en om een voorbeeld te geven voor mentale gezondheid. 
En dan zie je dat één van de dingen die het meest samenhangt met mentale gezondheid is het antwoord dat mensen geven op de vraag, heb je het gevoel dat er iemand anders voor je klaar staat als het niet goed met je gaat? En dat zouden wij een sociaal netwerk noemen, terwijl bij mentale gezondheid als we het nou zouden moeten opnoemen? Ja, dat is belangrijk voor mentale gezondheid. Dan zeg je voldoende rust voldoende lichaamsbeweging. Andere leefstijlfactoren. 
Sociaal netwerk is super belangrijk voor mensen om zich goed te voelen en niet alleen om zich goed te voelen, maar ook omdat het fijn is om met andere mensen aan de gang te zijn en het gevoel te hebben dat je ergens bij hoort. Ik merk zelf wel eens, als wij het hebben over het belang van het sociale wereld is dat op sommige plekken vooral de wat meer harde cijfermatige plekken, zal ik maar zeggen, ook in Den Haag. Mensen een beetje afhaken dat ze denken. Oh, nu wordt het met de soft of nou ja, het zal wel, dat doet er. 
Dit soort dingen laat gewoon zien dat ze heel belangrijk zijn. Dat is ook niet raar. Dat weten we allemaal. We zijn heel sociale wezens in. 

Anic 
Principe hè, zou je je kan een beeld schetsen van wat je in 2050 wilt zoals de wensbeelden die die uit het onderzoek naar voren komen. Maar dan zou je eigenlijk moeten terugkijken. Wat moeten we nu doen? Aan welke knoppen moeten we nu draaien om dat ook te kunnen realiseren? Dus wat kan de overheid doen om die wensen van mensen mee te nemen richting de toekomst? 

Sarah 
Ja dus allereerst is het denk ik wel kijken van waar kan je eigenlijk redelijk makkelijk voldoen aan dat kernpakket van wensen die mensen hebben en bij de andere wens wil zeggen wij eigenlijk van een start ook als eerst. 
Nou, als je bijvoorbeeld nu aan de onderhandelingstafel zit, kijk eens naar welke kernwaarde, waar heb je daar eigenlijk aan tafel zitten van politieke partijen en welke keuzes zou je vanuit daar maken? En kijk eens waar je elkaar kan vinden en ga vervolgens kijken, waar worden het nou ingewikkeld? Misschien zitten er sommige partijen aan tafel, die economische groei veel belangrijker vinden. 
Andere partijen die juist zeggen, nou, die samenleving, dat collectief moet we echt versterken en ga dan eens kijken van nou waar zitten die keuzes waar we het over moeten hebben? 
Waar kunnen we ook iets inleveren en waar kunnen we iets inleveren met misschien toch ook behoud van nou een basisniveau van dingen die we belangrijk vinden? 
Dus dat zeggen, maar eigenlijk zeggen we ook heel concreet op dat andere niveau is eigenlijk waar we het over hadden over die tijds die tijdsbril eigenlijk zeggen we we willen eigenlijk dat mensen als ze nu plannen maken dat je steeds eigenlijk kijkt. Past dat wel in een mensenleven. Dus op moment dat je het hebt over betaald werk en de plannen tellen op tot nou, we gaan allemaal voltijd betaald moeten werken. 
Dan betekent dat dus als je het nou volgende week over zorg gaat hebben dat je dus niet kan gaan vragen aan mensen om ook nog eens heel veel mantelzorg te geven. Nou, als die mantelzorg je prioriteit is, betekent het dus misschien dat je niet van mensen kan vragen om voltijd betaald te werken. 
Dus echt die die optelsom meenemen en ook In de plannen die bij losse ministeries maakt rekening houden met wat er bij anderen ministeries van mensen wordt gevraagd dat dat een hele belangrijke is, zodat mensen niet alles op hun bordje krijgen en daarin zelf maar keuzes moeten maken. Die misschien niet optellen tot wat je als samenleving wil. 

Anic 
Dan lijkt het me heel lastig en ben ook benieuwd Roel hoe jij daar naar kijkt dat je dat die transparantie er misschien niet altijd is wat er bij sommige mensen speelt. 

Roel 
Ja, wat er bij mensen speelt, dat is waar, maar dat kun je op zich, denk ik wel in kaart brengen. Zul je wel dat dat is helemaal niet makkelijk, maar dat dus een soort onderzoek wat wij doen, kan daar wel aan bijdragen en ook andere instanties, maar ook transparantie als overheid, hè? 
Dus we hebben hier en daarvoor gekozen en de overweging was zus en zo dan moet je gewoon open kaart spelen, ook al is dat misschien politiek niet wordt dat dan als onhandig gezien, maar ik denk dat je mensen moet uitleggen waarom je kiest waar je voor kiest. 

En dan, dat is eigenlijk het begin van inzichtelijk maken wat afruilen zijn. Als politiek, daar zou ik heel erg voor pleiten, ja. 

Sarah 
En, Ik denk ook op dat waarde niveau, dus wat je ook vaak ziet dat dan wordt uitgelegd, dan gaat het vaak over politieke haalbaarheid, uitvoerbaarheid, financiële haalbaarheid en merken dat dat ook eigenlijk minder overtuigend voor mensen is. 

Want dat zien ze als dingen waar je ook iets aan zou kunnen doen dan dat je uitlegt op waarde niveau en dat op dat waarde niveau uitleggen waarom je bepaalde keuzes maakt dat mensen daar eigenlijk best veel begrip voor kunnen opbrengen. 

Anic 
Dat is wel super belangrijk. Ik kan me voorstellen dat als je luistert en je maakt zelf beleid of je werkt. Bij een organisatie die dat doet of adviseert regionaal, lokaal of landelijk dat dat een hele mooie is hè? 
Dus tap in ja, ik kom even niet op een Nederlands alternatief, maar sluit aan bedoel sluit aan op die waarden in je verhaal en niet zozeer of misschien ja of misschien juist ook wel op de makkelijk meetbare principes. Tijd, financieel zaken, maar juist sluit aan bij die waarde. Ik vind het wel een mooi advies. 

Roel 
Dan breng je ook in kaart, hè? 
Dat is eigenlijk waar het begint, want vaak denken we toch in beleid we zijn eigenlijk waardevrije bezig hè? We hebben een politieke realiteit waar we rekening mee moeten houden, maar verder doen we het zonder aanziens des persoons. Maar er zitten natuurlijk altijd waarden in elke afweging die je maakt en als je die naar boven kan halen, dat kan je echt helpen, denk ik om anders te gaan denken of scherpere keuzes te maken 

Anic 
Hé en over waardering gesproken, waarde, wat is het cijfer wat Nederlanders zich geven, hun leven? 

Roel 
Volgens mij is dat 8 min. Zo is de tevredenheid, met het eigen leven is traditioneel heel hoog in Nederland, ook onder aller allerhande bevolkingsgroepen. Maar hij fluctueert wel, dus er zijn mensen die veel minder tevreden zijn met hun eigen leven, bijvoorbeeld ook mensen die minder tevreden zijn met hun eigen gezondheid. Nou, dat is begrijpelijk. 
Of die heel erg ja toch aan die onderkant van de samenleving zitten, maar als je je zou nog nooit hier geweest zijn en je zou gewoon die gemiddelde cijfers bekijken, dan zou je eigenlijk denken, van ja, lijkt me een heerlijk land om te wonen. En dat dat perspectief raakt soms ook wel eens ondergesneeuwd hè? Dat is niet om problemen te verhullen, want die zijn er wel degelijk. Die hebben we ook besproken, maar op heel veel in heel veel opzichten staat Nederland er eigenlijk best goed op. 

Anic 
Ja nou, dat is eigenlijk een heerlijk gevoel ook mee af te sluiten en je zegt ook, vergeet eigenlijk die verschillen die er zitten onder dat gemiddelde niet, want die zijn er zeker en daar moeten we ook zeker aandacht voor hebben. We sluiten deze aflevering af met ja, waar het op staat? Het vaste slotwoord aan de luisteraar, jij dus. Dus Sarah, aan jou de eer één ding waar luisteraars de komende tijd op moeten letten? 

Sarah 
Nou let er dus op of die politieke partijen straks als ze afspraken maken ook goed vanuit hun waarde kunnen uitleggen waarom ze de keuzes maken die ze maken. 

Anic
Mooi, nou Roel en Sarah dank voor jullie inzichten. En als je meer wil weten, De Sociale en Culturele ontwikkelingen 2026 en het rapport Meedoen in 2050 staan op scp.nl en de rechtstreekse links vind je ook in de shownotes. Volgende maand zijn we er weer met een nieuwe aflevering van de Staat van Ons. Wil je die niet missen? Abonneer je dan in de app waar je deze podcast luistert. Bedankt voor het luisteren en tot de volgende.