De energietransitie vraagt om keuzes over wie verantwoordelijkheid draagt: de overheid, bedrijven, burgers of maatschappelijke organisaties. In dit onderzoek staat de vraag centraal hoe de rijksoverheid die verantwoordelijkheden verdeelt bij het opwekken van duurzame energie op land, en hoe die beleidsvisies zich verhouden tot wat burgers wenselijk en rechtvaardig vinden. De studie laat zien dat daar duidelijke spanningen bestaan, met gevolgen voor draagvlak, vertrouwen en de legitimiteit van beleid.
Meer regie verwacht van de overheid
Burgers vinden dat de landelijke overheid een grotere verantwoordelijkheid zou moeten nemen bij duurzame energieopwekking op land. Zij verwachten van de overheid dat zij publieke belangen borgt, zorgt voor een rechtvaardige verdeling van lusten en lasten en ongelijkheid tegengaat. In het huidige beleid ziet de rijksoverheid haar uitvoerende rol echter als beperkt en legt zij veel verantwoordelijkheid bij marktpartijen en decentrale overheden.
Spanning tussen beleidsvisies en burgervisies
Het rijksbeleid zet sterk in op samenwerking en marktwerking, terwijl burgers juist terughoudend zijn over een grote rol voor bedrijven en een actieve uitvoerende rol voor burgers. Burgers hebben wel vertrouwen in de competenties van bedrijven, maar minder in hun intenties. Ook vinden zij brede inzet op burgerparticipatie als uitvoerder vaak niet realistisch of wenselijk, vanwege verschillen in tijd, kennis, middelen en risico’s.
Rechtvaardigheid en draagvlak als sleutels
Verschillen in visies raken direct aan vragen over rechtvaardigheid, inclusie en vertrouwen. Burgers hechten veel waarde aan inspraak, transparantie en een eerlijke verdeling van kosten en opbrengsten. Beleidsmodellen die hier onvoldoende rekening mee houden, lopen het risico op minder draagvlak en verminderde legitimiteit.
Waarom dit onderzoek?
De energietransitie is een ingrijpende maatschappelijke opgave met grote gevolgen voor de leefomgeving van mensen. Keuzes over wie verantwoordelijkheid draagt voor duurzame energieopwekking raken aan zeggenschap, eigendom en de verdeling van lasten en baten. Wanneer beleidsvisies en burgervisies te ver uit elkaar liggen, kan dit het vertrouwen in de overheid ondermijnen en de uitvoerbaarheid van beleid in gevaar brengen.
Inzicht in visieverschillen helpt om beleid beter aan te laten sluiten bij wat burgers rechtvaardig, haalbaar en wenselijk vinden. Dat is cruciaal voor het versterken van draagvlak, het voorkomen van toenemende ongelijkheid en het borgen van publieke belangen. De bevindingen bieden handvatten voor beleidsmakers om burgerbetrokkenheid inclusiever en realistischer vorm te geven.
Dit onderzoek combineert een systematische analyse van recente rijksbeleidsdocumenten over klimaat- en energiebeleid met inzichten uit eerder SCP-onderzoek naar burgervisies. De beleidsanalyse reconstrueert de impliciete visies op verantwoordelijkheidsverdeling van de rijksoverheid, die vervolgens zijn vergeleken met resultaten uit grootschalig vragenlijstonderzoek en focusgroepen onder burgers.
- Analyse van rijksbeleidsdocumenten (2019–2022) over klimaat- en energiebeleid
- SCP-vragenlijstonderzoek naar burgervisies op verantwoordelijkheidsverdeling
- Verdiepende focusgroepstudies naar opvattingen van burgers over duurzame energieopwekking op land
Auteurs
Karlijn Muiderman, Yvonne de Kluizenaar, Wieke Blijleven, Fieke Wagemans, Andries van den Broek en Anne Roeters