In de reeks ‘Doe je mee?! Perspectieven op ‘zinvolle’ participatie’ onderzoekt het SCP in drie deelstudies wat de verschillende perspectieven van overheid en burgers zijn op participatie gedurende de levensloop. Wat verwacht de overheid precies van burgers bij het bevorderen van participatie wanneer beleidsinstrumenten worden ingezet? En wat vinden mensen op wie dat beleid is gericht daar eigenlijk van? De reeks bestaat uit drie delen, met daarin aandacht voor arbeidsparticipatie van mensen met jonge kinderen en de rol van kinderopvang daarin, ouderen en zelfredzaamheid en jongeren en Maatschappelijke Diensttijd (MDT).
Arbeidsparticipatie van mensen met jonge kinderen en de rol van kinderopvang
Uit de deelstudie over arbeidsparticipatie van mensen met jonge kinderen en de rol van de kinderopvang daarin, blijkt dat de bestaande normen rond de taakverdeling thuis diep zijn verankerd en hun stempel drukken op het reilen en zeilen van huishoudens. Beleid heeft hier maar beperkt invloed op; cultuur laat zich immers niet zomaar omvormen. Maar beleid kan wel een faciliterende rol spelen als het kabinet meer arbeidsparticipatie van vrouwen beoogt.
Participatie van jongeren in Maatschappelijke Diensttijd
In onze samenleving wordt van jongeren verwacht dat ze mee doen door hun talenten te ontwikkelen, netwerken op te bouwen en burgerschapsvaardigheden te leren. Een van de mogelijkheden om participatie van jongeren te bevorderen, is de maatschappelijke diensttijd (MDT). Uit de deelstudie over jongeren en MDT blijkt dat de jongeren die meededen aan een MDT project, daar positief over zijn. Eigen inspraak in de doelen en vormgeving van MDT vinden ze belangrijk, en ook dat het hen de kans om hun talent te ontwikkelen. Daarnaast zorgt MDT voor contact met mensen die zij anders niet ontmoet zouden hebben. Jongeren waarderen het om iets voor een ander te doen en bij te dragen aan de samenleving.
Zelfredzaamheid van ouderen
Veel ouderen doen volop mee aan de samenleving. Ze zetten in op hun zelfstandigheid en gezondheid, doen vrijwilligerswerk, zorgen voor (klein)kinderen en sluiten aan bij ouderengroepen voor sociaal contact. Uit de deelstudie over participatie van ouderen, blijkt dat beleid uit moet gaan van realistische verwachtingen als het gaat over het stimuleren van ouderen om langer zelfstandig te blijven en mee te doen aan de samenleving. Het is belangrijk rekening te houden met het feit dat ouder worden niet volledig maakbaar is en dat er grenzen zitten aan meedoen.
Waarom dit onderzoek?
Participatie is een breed begrip. Het betekent letterlijk meedoen, maar heeft ook verschuivende betekenissen, bijvoorbeeld als beleidsinstrument in de vorm van participatiebevordering. De overheid heeft verschillende ideeën over hoe mensen tijdens de levensloop dienen te participeren en zo nodig ook participatievormen combineren.
Er zijn verwachtingen rondom leren, werken en zorgen, maar bijvoorbeeld ook rondom vrijwilligerswerk of burgerinspraak. Deze verwachtingen veranderen per leeftijdsfase. Zo vindt de overheid het bijvoorbeeld een verantwoordelijkheid van jongeren om een opleiding af te ronden, van ouders van jonge kinderen om de zorg te combineren met betaalde arbeid en van ouder wordende mensen om mantelzorg en vrijwilligerswerk oppakken.
Het combineren van verschillende participatievormen zal als vraagstuk op de beleidsagenda’s in de toekomst alleen maar groter worden. Het is echter de vraag in hoeverre deze wensen reëel dan wel wenselijk zijn in de contexten van de levens van mensen zelf.
De overheid wil met de drie beleidsinstrumenten participatie stimuleren bij jongeren, werkenden en ouderen. Met de uitkomsten van het project informeert het SCP beleidsmakers hoe zij met participatiebeleid beter aan kunnen sluiten op de leefwereld van mensen zelf.
Arbeidsparticipatie van mensen met jonge kinderen en de rol van kinderopvang
Het onderzoek combineert een narratieve literatuurstudie naar maatschappelijke normen en beleidsgeschiedenis met een kritische beleidsanalyse van beleidsdocumenten over kinderopvang vanaf 2005. Daarnaast is er etnografisch veldwerk uitgevoerd op vier integrale kindcentra, bestaande uit participerende observaties en diepte-interviews met ouders van jonge kinderen. De analyse is aangevuld met co-creatiesessies met beleidsmedewerkers om handelingsperspectieven te verkennen.
Deel 2: Participatie van jongeren in Maatschappelijke Diensttijd
Dit onderzoek maakt gebruik van een multimethodische aanpak: een narratieve literatuurstudie naar jeugdbeleid en jongerenparticipatie, gevolgd door een kritische discoursanalyse van beleidsstukken over MDT en de maatschappelijke stage. Daarnaast is etnografisch onderzoek uitgevoerd bij vier MDT-projecten, bestaande uit participerende observatie en diepte-interviews met jongeren, coaches en beleidsbetrokkenen. Tot slot is een cocreatiesessie gehouden met jongeren, beleidsmakers en uitvoerders om handelingsperspectieven te formuleren.
Deel 3: zelfredzaamheid van ouderen
Het onderzoek combineert narratieve literatuurstudie naar beleidsperspectieven op ouderen en participatie sinds de Tweede Wereldoorlog, een kritische discoursanalyse van beleidsstukken over ouderenbeleid, en etnografisch onderzoek via participerende observatie en (groeps)interviews bij ouderengroepen die deelnemen aan het programma Samen Ouder Worden. Dit is aangevuld met gesprekken met betrokkenen uit het veld en een methodologische reflectie in de bijlage.
Auteurs
Henrike Hoogenraad, Lonneke van Kampen, Rukayyah Reichling en Maria Vliek
