Een overheid die haar beleid mede baseert op kennis over mensen en de maatschappij maakt beter beleid. Kennis over het draagvlak kan bijvoorbeeld worden meegewogen bij beleidskeuzes of gebruikt worden om onpopulaire beslissingen beter uit te leggen. En kennis over waarom mensen doen wat ze doen, hoe ze tot verandering kunnen worden aangezet en over hoe individueel gedrag zich vertaalt in collectieve uitkomsten, is cruciaal voor een realistische beleidstheorie en beleid dat uitpakt zoals voorzien is.
Maar in de praktijk sluit overheidsbeleid lang niet altijd aan bij de samenleving waarvoor het beleid is ontworpen. Een mismatch tussen beleid en samenleving betekent niet alleen dat beleid anders uitpakt dan voorzien, maar kan zich ook vertalen in een laag vertrouwen van mensen in de overheid. SCP-onderzoek laat zien dat het huidige lage vertrouwen in de overheid mede volgt uit de ervaring van veel mensen dat de overheid weinig resultaten boekt, niet altijd rechtvaardig handelt en mensen niet altijd representeert. Al deze percepties raken aan een beleefde afstand tussen de overheid en de samenleving.
Beleid gaat vaak uit van aannames
Die beleefde afstand ontstaat doordat beleid nog vaak uitgaat van aannames over de samenleving. Bijvoorbeeld bij het kinderopvangbeleid, dat ervan uitgaat dat ouders hun keuzes vooral op financiele overwegingen baseren, terwijl de invloed van financiele prikkels in de praktijk beperkt is en dat percepties van de kwaliteit en de toegankelijkheid ook heel relevant zijn voor ouders.
Beleid wordt dus nog vaak gebaseerd op aannames die niet helemaal kloppen, namelijk dat mensen vooral rationele keuzes maken, dat gedrag eenvoudig te sturen is of dat de collectieve uitkomst een simpele optelsom is van individuele keuzes. De realiteit is complexer. Mensen verschillen, omstandigheden doen ertoe en sociale dynamiek speelt een grote rol.
Een realistischer beeld van mens en samenleving
Het essay laat zien dat beter beleid begint bij een realistischer beeld van mensen en samenleving. Bijvoorbeeld door:
- Actief te luisteren naar ervaringen en meningen van mensen;
- Beter gebruik te maken van kennis over gedrag en sociale mechanismen;
- Sociaal-wetenschappelijke expertise binnen de ministeries structureel te benutten;
- en ruimte te maken voor ervaringskennis binnen de overheid.
Waarom dit onderzoek?
De praktijk laat zien dat overheidsbeleid vanwege allerlei redenen niet altijd goed aansluit bij de leefwereld van mensen. Om ervoor te zorgen dat beleid wel aansluit en mensen weten waar zij terecht kunnen voor ondersteuning van de overheid, is het nodig realistische beleidskeuzes te maken. Een mismatch tussen beleid en samenleving kan zich ook vertalen in een laag vertrouwen in de overheid. Om grip te houden op grote maatschappelijke uitdagingen zoals stijgende zorgkosten, klimaatverandering en geopolitieke spanningen, zal de overheid beter moeten aansluiten bij de mensen en de samenleving waarvoor ze beleid maakt.
Een overheid die haar beleid mede baseert op kennis over mensen en de maatschappij maakt beter beleid. Kennis over het draagvlak kan bijvoorbeeld worden meegewogen bij beleidskeuzes of gebruikt worden om onpopulaire beslissingen beter uit te leggen. En kennis over waarom mensen doen wat ze doen, hoe ze tot verandering kunnen worden aangezet en over hoe individueel gedrag zich vertaalt in collectieve uitkomsten, is cruciaal voor een realistische beleidstheorie en beleid dat uitpakt zoals voorzien is.
In dit essay worden verschillende onderzoeken naar mensbeelden bij beleid bij elkaar gebracht, en schetst de onderzoeker een typologie van vier verschillende manieren waarop de sociaal-maatschappelijke basis van beleid verstevigd kan worden.