In aanloop naar een debat in de Tweede Kamer over de positie van chronisch zieken binnen de bijstand publiceerde het SCP in mei 2022 deze compacte kennisnotitie. Die schetst een breed herkend probleem dat nog niet goed in beleid is gevangen: sommige bijstandsgerechtigden kunnen simpelweg niet (meer) werken vanwege gezondheidsbeperkingen, terwijl het Nederlandse bijstandsregime er juist op is ingericht om mensen uit de uitkering en aan het werk te krijgen.
De Participatiewet – de wet die sinds 2015 de bijstand regelt – heeft als expliciet doel iedereen, ook mensen met een (chronische) ziekte of beperking, zo veel mogelijk te laten participeren op de arbeidsmarkt. De SCP-notitie onderstreept dat gezondheid voor een groot deel van de bijstandsgerechtigden een fundamentele belemmering vormt voor het vinden en behouden van werk.
Haaks op harde eisen
Veel mensen kampen met lichamelijke en/of psychische gezondheidsproblemen, waardoor vaak een opeenstapeling van moeilijkheden optreedt. Een aanzienlijk deel (meer dan de helft) van deze groep ziet geen realistisch perspectief op betaald werk. Gemeenten hebben daarnaast niet altijd goed zicht op welke beperkingen bijstandsgerechtigden ervaren. Dat maakt het moeilijk om maatwerk te leveren. Deze belemmeringen staan haaks op de harde eisen van sollicitatie- en participatieplicht onder de huidige wetgeving.
Gefundeerde onderbouwing
Deze notitie benoemt niet alleen het probleem, maar belicht ook oplossingsrichtingen. Denk aan een beter zicht op de doelgroep, meer passende ondersteuning en de erkenning dat de huidige eenzijdige focus op uitstroom naar werk niet voor iedereen realistisch is. Daarmee biedt de notitie een gefundeerde onderbouwing voor het Kamerdebat over hoe de Participatiewet inclusiever en menselijker kan worden gemaakt.
Waarom dit onderzoek?
Terwijl het sociale zekerheidsstelsel uitgaat van arbeidsparticipatie als norm, kampt een aanzienlijk deel van de bijstandspopulatie met gezondheidsbelemmeringen die structureel werken moeilijk of onmogelijk maken. Het gebrek aan aansluiting tussen die realiteit en de strenge regelgeving kan leiden tot onnodige uitsluiting, frustratie en armoede.
Beleid moet zich ook richten op situaties van mensen die niet in bij het standaardmodel van de Participatiewet passen. Door inzicht te geven in de omvang en aard van gezondheidsbelemmeringen onder bijstandsgerechtigden, draagt deze notitie bij aan een rechtvaardiger en effectiever sociaal beleid, dat beter aansluit op de behoeften van deze groep.
Deze SCP-notitie is geschreven als onderbouwing voor een Kamerdebat. Ze is gebaseerd op bestaande evaluaties, zoals de Eindevaluatie van de Participatiewet uit 2019, op gegevens uit gemeentelijke observaties en op eerdere studies rond gezondheidsbelemmeringen in de bijstand. De auteurs brengen deze inzichten samen, en koppelen ze aan discussies over passend beleid en uitvoeringspraktijken.
Auteurs
Patricia van Echtelt, Evelien Eggink, Stella Hoff en Klarita Sadiraj
Gerelateerde publicaties
Een brede blik op bijstand
Lees verderVerhoging van minimumloon en bijstand als wondermiddel voor welvaart en welbevinden van de lage inkomensgroep?
Lees verderDe leefwerelden van arm en rijk
Lees verderDe nieuwe methode om armoede in Nederland te meten
Lees verderVerankering van brede welvaart in de begrotingssystematiek
Lees verderOnderzoeksverslag Effecten van beleid op welbevinden
Lees verder