Klimaat en samenleving 2026

De Staat van Ons  V / Duurzaamheid en de energietransitie: hoe het klimaatbeleid echt over komt

Wat we nu ook niet moeten vergeten is er is ook een groep vooroplopers. En die ervaren ook veel ontevredenheid. En dat heeft ermee te maken dat veel mensen het gevoel hebben dat de spelregels voortdurend veranderen ook voor degenen die hun best willen doen en grote investeringen hebben gedaan om bijvoorbeeld hun woning te verduurzamen. 

De draagvlak voor klimaatbeleid staat gewoon onder druk dat zie je in het onderzoek terugkomen. 

Evelien
Welkom bij De Staat van Ons de podcast van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Vandaag praten we over klimaat en samenleving. Een onderwerp waar de meerderheid van de Nederlanders zich zorgen over maakt, maar waar ook veel spanning en verdeeldheid omheen zit. Uit het nieuwe SCP-onderzoek Klimaat en Samenleving 2026 Nederlanders over klimaat energie natuur en duurzaamheid, blijkt de meeste mensen vinden klimaataanpak belangrijk maar die steun is niet vanzelfsprekend. Een groeiende groep is boos over de aandacht voor klimaat twijfelt aan de zin van Nederlandse actie en voelt zich onvoldoende gehoord door de overheid. Wat zeggen deze bevindingen over hoe we klimaatbeleid maken? En hoe voorkom je dat een noodzakelijke transitie het vertrouwen in overheid en samenleving ondermijnt?

Aan tafel vier gasten Yvonne de Kluizenaar coördinator van het team Klimaat en Samenleving. Welkom. En Gijs Ten Berge jij bent onderzoeker van dat team en Carmen Lucke je bent coördinator bij Stichting Fix Brigade Nederland. Welkom. En daarnaast Marieke Vollering directeur van Stichting Energiebank Nederland.

Ja even om met die twee organisaties te beginnen. Marieke wat doen jullie bij de Energiebank? 

Marieke
Wij zijn beide organisaties dus zowel Fix Brigade als Energiebank die thuiskomen bij mensen achter de voordeur die een te hoge energierekening hebben. En wij ondersteunen hen met hele praktische hulp. 

Evelien
En waar zit het verschil tussen jullie in qua organisaties?

Marieke
Wij als Energiebank richten ons vooral op het gedragsstuk en ontzorging bij verduurzaming En Fixbrigade brengt vooral energiebesparende maatregelen aan. 

Evelien
Bij de mensen thuis?

Marieke
Bij de mensen thuis.

Evelien
Oké heel goed dan hebben we dat al scherp in het gesprek. Yvonne laten we even beginnen bij het meest fundamentele beeld uit het rapport. Is Nederland nou voor of tegen klimaataanpak?

Yvonne
Nederland is een meerderheid voor klimaataanpak en vindt ook de overstap naar duurzame energie heel belangrijk. Een ruime meerderheid is ook bezorgd over klimaatverandering en vindt dat er actie nodig is. Maar tegelijkertijd is er ook veel verdeeldheid. Ongeveer 6 op de 10 mensen vindt dat de regering te weinig doet. Maar 4 op de 10 vindt juist dat de regering te veel doet. 

Evelien
Oké dus 4 op de 10. Het is best wel verdeeld. Je kan niet echt zeggen het is overduidelijk voor of het is overduidelijk tegen.

Yvonne
Dat klopt en dat maakt het klimaatbeleid ook ingewikkeld. Want of je nou kiest voor versnellen of voor het vertragen van aanpak je hebt altijd te maken met een deel van de mensen die daar anders tegenover staan. En daarbij lijkt dan vooral ook belangrijk hoe het klimaatbeleid wordt ingevuld en of mensen het gevoel hebben dat dat beleid eerlijk is en of het rekening houdt met de meningen en belangen van burgers.

Evelien
Is dat eigenlijk veranderd sinds een vorige meting?

Yvonne
We zien wel dat de boosheid over de aandacht voor klimaat ten opzichte van andere problemen die voor mensen heel belangrijk zijn die is wel toegenomen. De boosheid is toegenomen. Ja.

Evelien
Oké dan ga ik meteen eventjes naar jullie toe want jullie spreken natuurlijk met mensen die klimaatproblematiek hard raakt Merken jullie dat inderdaad ook die groeiende boosheid?

Marieke
Waar wij tegenaan lopen achter de voordeur zijn mensen die überhaupt eigenlijk de rekening niet kunnen betalen. Dus het gaat niet zozeer over dat zij boos zijn over de klimaatpolitiek of het beleid, want dat is eigenlijk iets wat best wel ver van hen afstaat. Wat zij merken is een rekening die steeds hoger wordt. En dat bepaalde kosten ook wel echt in die rekening per maand zichtbaar zijn.

Evelien
Ja en dan denk ik dat de mensen die jullie spreken in die groep zitten van zes op de tien. Die dus vinden dat er te weinig gebeurt voor klimaat?

Marieke
Nee ik zou niet zeggen dat zij per se dezelfde groep zijn. En dat heeft meer te maken ook met dat je natuurlijk eigenlijk ergens iets van vinden kost best wel veel tijd om je ergens in te lezen om deel te nemen aan vergaderingen om deel te nemen aan het publiek debat. En eigenlijk zien we dus ook dat wanneer iemand in een situatie bevindt dat zij zich vooral bezighouden met het halen van het einde van de maand in plaats van het einde van de wereld. Dat zij ook niet die bandbreedte hebben om zich daarmee bezig te houden en dus ergens iets van te vinden over het klimaatbeleid. Dus ik denk dat we het eigenlijk daar meer over hebben. 

Evelien
Dus daar gaat tijd en energie in stoppen en mensen zijn bezig met het hoofd boven water houden.

Marieke
Exact.

Evelien
Ja die verdeeldheid binnen dat onderzoek kunnen jullie verklaren hoe dat komt Gijs?

Gijs 
Nou wat we zien in elk geval is dat er grote verschillen zijn tussen de opleidingen mensen die bepaalde opleidingen hebben gevolgd. Dus vaak zijn wat we theoretisch opgeleiden noemen die zijn meer voor klimaatbeleid dan mensen die praktisch opgeleid zijn. Dat is een belangrijk verschil en wat ook wel interessant is dat ouderen vaak meer steun aangeven voor klimaatbeleid dan jongere mensen. Wat we op zich wel opvallend vonden.

Evelien
Ja heb je enig idee hoe dat komt? Kun je dat duiden?

Gijs
Ja wat we denken is dat het ermee te maken heeft dat zij zich richten op dat ze nadenken over toekomstige generaties over kinderen en kleinkinderen en zich zorgen maken over de wereld waar die in terechtkomen waar die in leven 

Evelien
Ik zie jou knikken Marieke. Herken je dat?

Marieke
Ja heel erg herkenbaar. En het is ook ongelijk verdeeld. Er wordt hier veel gesproken over is er wel draagvlak voor of ervaren mensen als onrechtvaardig. Ja want het is ook onrechtvaardig. Wij komen veel bij mensen thuis die überhaupt niet van het gas af kunnen bijvoorbeeld. En als dan de gasbelasting wordt verhoogd dan merken we dat mensen met zonnepanelen en die zelf de eigen opwerk kunnen regelen en met de Tesla voor de deur, een eigen batterij hebben daar veel meer ook gebruik van kunnen maken van dat soort regelingen. Dus het is ook ongelijk verdeeld. Het is niet alleen een ervaring van mensen. 

Evelien
Maar je zou ook kunnen zeggen dan is het aan lokale overheid om juist de mensen te bereiken die misschien niet die tijd en geld en energie hebben om daarin te verdiepen. Dan weet de overheid ze niet te bereiken dat dat er is. Carmen zie je daar iets in?

Carmen
Ja ik ben het er mee eens dat het een overheidstaak is om mensen die dus niet uit zichzelf mee kunnen gaan in de energietransitie om hen te ontzorgen en eigenlijk die drempels weg te halen. En ik zie ook dat wat daarvoor nodig is dus eigenlijk ook in de aanpakken die wij ontwikkelen is dat daar gewoon veel kennis maar ook tijd en kapitaal naartoe moet gaan. Het kost geld om iemand te ontzorgen. Het kost geld om meerdere keren bij een huishouden langs te gaan. En het kost ook geld om die subsidieregelingen zo in te richten ook een logische stap is en niet te veel impact maakt op hun keuze om de energierekening te betalen of naar de tandarts te gaan.

Evelien 
Is dat het gat wat jullie opvullen?

 
Carmen
Ja Ja en ik geloof er ook in dat dat gat precies de reden is waardoor wij tot nu toe hebben gezien dat de regelingen die staan dat die vaak de mensen bereiken die eigenlijk ook al in het systeem goed weten te manoeuveren. Dus die weten al hoe zij de subsidieregelingen moeten vinden hoe zij dus uiteindelijk ook die stappen moeten maken. En de mensen die daar wat minder toegang tot hebben omdat zij dus bezig zijn met overleven daar moet gewoon veel extra geïnvesteerd worden en eigenlijk dus ook onevenredige investering om een gelijkwaardige energietransitie te realiseren. 

Evelien
Ja dus je moet extra vanuit de overheid dus extra stappen zetten om die mensen te bereiken wil het gelijk.

Carmen
Ja zeker. En daar zit dus ook dat raakt ook een beetje aan marktlogica versus de overheidstaak. We zien dat het gewoon onvoldoende wordt opgepakt door de markt omdat het ook een onrendabele taak is om mensen op die manier te ontzorgen. En daarom geloven wij ook dat het iets is wat door de overheid moet opgepakt worden.

 
Evelien
Doen jullie dat landelijk dekkend? Of zijn er soort blind spots nog waar dat gat dus nog blijft ontstaan.

Carmen
Ja bij onze dekking en onze dienstverlening richting gemeentes en overheidsinstanties die is landelijk. Maar we zien gewoon dat er nog maar een paar gemeenten zijn 60 al in totaal gezamenlijk die hiervoor kiezen. Ook omdat het een hele lange adem vergt vanuit de gemeente. Je moet een lange aanwezigheid hebben om het vertrouwen te creëren bij deze doelgroep. En daarom is het ook voor gemeentes best wel een keuze om te maken om hiervoor te kiezen in plaats. In plaats van voor de snelle ontzorging of voor de hoge aantallen bereiken in een korte tijd. 

Evelien
Veel dingen waarvan ik denk oh daar wil ik op inhaken en wil ik op doorvragen. Maar ik ga even terug naar de verdeling. We hadden het net over de verdeling oud versus jong. Maar wat voor verdelingen zie je nog meer als je kijkt naar dit onderzoek qua steun voor klimaatmaatregelen?

Gijs
Ja we zien bijvoorbeeld dat er heel veel steun is voor investeringen in de energietransitie. Daar is vaak een meerderheid van de mensen voorstander van dus denk aan wind op zee investeringen in groene waterstof investeringen in warmtenetten steun van 55 tot 70 procent van de mensen ongeveer. Het geldt ook voor maatregelen die bijdragen aan het aanpassen aan een veranderend klimaat. Ook daarvoor is veel steun onder mensen. Daarbij kun je denken aan het verhogen van dijken of het verplichten van verhuurders om koelmogelijkheden in woningen te plaatsen. Maar er zijn ook andere maatregelen zoals wind op land investeringen daarin of CO2-opslag of de vleestaks waar een meerderheid juist voor ontbreekt. 

Evelien
Oké dus daar is niet voldoende steun voor. Ja van minderheid. Ja precies. Waar hangt het eigenlijk vanaf? Of je iets steunt of niet? 

Gijs
Mensen steunen vooral maatregelen waarvan ze het nut en de rechtvaardigheid begrijpen. Mensen zien vaak het nut van duurzame energie in. En dus van de energietransitie. En ook van aanpassingen aan een veranderend klimaat. Maar de lusten en lasten die daarmee gepaard gaan die moeten wel rechtvaardig worden verdeeld. Wat dat betreft vinden mensen eigenlijk drie dingen het belangrijkst geven ze aan. Dat de grootste vervuilers het meeste betalen. Dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. En dat mensen met lagere inkomens worden beschermd. En waar dat ontbreekt of waar mensen het gevoel hebben dat dat ontbreekt daar zie je vaak weerstand,

Evelien
Dus eigenlijk zou je zeggen verdeeldheid of verdeling is hier wel het kernbegrip volgens mij. Ik ben toch even benieuwd Carmen jij als transitie-antropoloog. Wat zie jij wat gebeurt er met die onvrede? Ja Marieke misschien kan jij hem aanvullen. Wat doet die onvrede met mensen? 

Carmen
Ik moet dus zeggen en ik denk dat ik daar weer eigenlijk terugkomt bij het eerste punt wat we al een beetje benoemd hebben is dat het uiten over onvrede dat vergt al een bepaalde participatie in het publieke debat. En ik denk dat voor de groepen waar wij bij over de vloer komen dat dat gewoon minder relevant is en minder aan de orde. Dus we zien ook niet per se ik kan bijvoorbeeld niet zeggen dat ik uit de ervaringen van de fixers en energiecoaches heel erg ontevreden over het klimaat debat heel erg ervaar maar ik weet niet of Marieke jullie dat met de coaches misschien wel wat meer want jullie hebben wat meer langere gesprekken en meerdere keren terugkomen.

Marieke
Wat wij merken in de praktijk is dat woorden als duurzaamheid en energietransitie zijn enorm beladen. Duurzaamheid begint met duur. Het gaat heel erg ook over taal maar is ook iets wat ik al eerder zei voor de Tesla-rijder in Amsterdam. Want mensen zien heus wel dat er een groep mensen is die heel goed gebruik kan maken van de regelingen die er zijn. En daarmee ook eigenlijk dat er een bijdrage wordt geleverd aan vergroting van de ongelijkheid die er al is. Dat wordt echt wel gezien. Dus wij zijn zelf ook altijd richting gemeentes heel duidelijk. Wij communiceren nooit vanuit het woord duurzaamheid of energietransitie naar huishoudens. Wij hebben het altijd over het verlagen van de energierekening. Dat dat voor beleidsmakers ook heel interessant is vanuit andere oogpunten en voor de samenleving ook dat onderschrijven we helemaal. Alleen voor deze groep mensen is het verlagen van de rekening het meest concreet en actueelste probleem. 

Evelien
Ja wat een interessant hoe taal meespeelt in hoe iets ontvangen wordt door een grote groep mensen. 

Marieke
Waarom het belangrijk is voor gemeentes dat er organisaties zijn als lokale fixbrigades of energiebanken er zijn er nog veel meer de Paarse Pantoffel er zijn er veel meer in de wijken is dat ook het communiceren vanuit de gemeente vaak niet goed werkt. Omdat de deur dicht blijft. Want de gemeente doet niks voor mij. Even gechargeerd gezegd. Wij zeggen dus ook altijd wij komen vanuit de energiebank of een ander lokaal initiatief of een fixbrigade binnen en wij zeggen dan vervolgens ook tegen mensen dit wordt door de gemeente aangeboden. Zodat we ook weer een beetje bijdragen. Ook ja de gemeente doet ook iets voor u. Dus het is wel een beladen onderwerp in het totaal van mag ik wel meedoen in de samenleving. Gebeurt er ook iets voor mij. 

Evelien
Wat is het risico op het moment dat je dit allemaal niet zou doen? 

Marieke
Nou dan denk ik dat die energietransitie alleen nog maar meer gaat bijdragen aan een gevoel van en niet alleen een gevoel aan een daadwerkelijke kloof.

Evelien
Wat gebeurt er als die kloof te groot wordt. Ja dit is even het macro-uitzoekperspectief?

Marieke 
Ik vind dat ook een heel belangrijk onderwerp. Draagvlak voor klimaatbeleid staat gewoon onder druk. Dat zie je in het onderzoek terugkomen. En een van de aspecten jong-oud dat is een van de dimensies. Een van de dimensies waar wij meer op zitten is in een inkomensongelijkheid. Daar zie je dat als je daar niet rechtvaardigheid als heel kernelement inbrengt dat het draagvlak voor het klimaatbeleid onder druk komt te staan. 

Evelien
Dus je zegt eigenlijk ook qua benadering naar die mensen toe zou het heel anders moeten. Wil je die weerstand kunnen wegnemen.

Marieke
Ja en dat doen we al. Er gebeurt al heel veel in de wijken. Dus er gebeuren hele goede dingen. Het TNO-onderzoek is ook heel duidelijk over wat er effectief is. Dat hoeven we ook niet allemaal weer te gaan onderzoeken. Dit onderzoek is heel belangrijk maar wat er daadwerkelijk effectief is achter de vorder dat weten we wel nu nog gewoon gaan doen.

Evelien
Weten mensen überhaupt. Stel je voor je woont in een sociale huurwoning met een plat dak en je woont in de bovenste etage en er is een aanhoudende hittegolf.Dat het een levensbedreigend iets kan zijn? Zijn dat soort risico's bekend op het moment dat temperaturen zo hoog oplopen. Dan heb ik het over hittestress. Zijn mensen zich bewust van dit soort risico's. Nog los van de energierekening?

Carmen
Ja ik denk dat de bewustheid ook gewoon letterlijk zit in het ervaren erger van. Dus je hebt natuurlijk als persoon zit je in een huis en je hebt die externe prikkels die jou informatie geven. En het ervaren van hittestress gebeurt nu ook al. En ik denk dat het feit dat dat misschien in de toekomst erger wordt en eigenlijk de voorkomende maatregelen die daarvoor nodig zijn dat is natuurlijk een tweede stap van denken. Maar in dit moment hebben we het over mensen die of in de zomer inderdaad gewoon echt in een heel heet huis zitten of in de winter eigenlijk het huis niet kunnen warmstoken. En dat is op dat moment gewoon een heel erg prangend probleem. En daar zit ze op dat moment mee. Dus eigenlijk ook dat ene extra stapje nadenken over de voorkomende maatregelen in de toekomst is vooral voor mensen in hoogstressvolle situaties heel erg lastig. En dat is gewoon hoe het menselijk brein werkt. Dat is ook hoe we geëvalueerd zijn als mensen. Maar dat is wel de realiteit voor mensen in dat soort huizen.

Evelien
En je had het net ook al over een stapeling van problemen. Kan jij eens vertellen wat voor afwegingen mensen soms moeten maken.

Carmen
Ja nou ja dat Marieke zegt het ook altijd dat het echt gaat over het kiezen tussen het eten en het warmstoken van je huis. En wat we dus zien is dat er een heel aantal mensen in Nederland inderdaad vallen onder de categorie energiearmoede. Maar er zijn ook een heel aantal mensen die al gewoon hun hele verwarming hebben uitgedraaid. Die zouden dus eigenlijk ook die hebben niet meer een hoge energierekening want ze hebben een heel laag verbruik. Maar daar komen weer andere gezondheidsproblemen bij kijken zoals schimmel. Maar ook sociaal isolement omdat je mensen niet meer bij je over de vloer wil hebben omdat het gewoon niet aangenaam is. En dat zijn dus ook opkomende problemen die we vaak tegenkomen in de praktijk. 

Evelien
Allemaal dominosteentjes kan ik me voorstellen die ervoor zorgen dat ook het gevoel van die ongelijkheid vergroot. Wat betreft die stapeling van problemen zie je dat ook terug in het onderzoek Yvonne?

Yvonne
Ja we zien dus eigenlijk dat in de loop van de jaren het ervaren belang van klimaataanpak is eigenlijk best hoog gebleven. Het is hooguit licht gedaald. En mensen twijfelen ook niet dat klimaatverandering plaatsvindt. En ze maken zich daar ook zorgen over. Dat is vrij stabiel. Maar er leven ook heel veel andere zorgen. Mensen hebben zorgen over wonen, over internationale spanningen, over de kosten van levensonderhoud, over veiligheid. En mensen zien een stapeling van problemen en hebben het gevoel dat de politiek die niet goed oplost. En ze zijn bovendien bang dat door klimaataanpak het leven nog duurder wordt. En daar zien we ook hele grote verschillen tussen groepen vooral naar opleiding. Je ziet bijvoorbeeld dat HBO en universitair gescholden daar ligt het zwaartepunt van zorgen veel meer rond klimaat natuur milieu. Terwijl basisonderwijs en VMBO gescholden daar ligt het zwaartepunt van zorgen elders daar gaat het over armoede kosten van levensonderhoud de zorg dat door klimaat aanpak het leven nog duurder wordt en de inkomensongelijkheid in Nederland. Dat soort zorgen clusteren in die groepen. Dus daar moet je rekening mee houden als je het hebt over het klimaat. 

Evelien
Ja daar zitten absoluut verschillende accenten.

 
Yvonne
Ja en dan moeten we ons er ook bewust van zijn dat degenen die klimaatbeleid maken vaak in die HBO- en WO-geschoolde groep vallen. Die thema's heel belangrijk vinden zich daar met name zorgen over maken. Maar het is dus heel belangrijk om je dan ook bewust te zijn van het zwaartepunt van zorgen die in andere groepen overheersen.

Evelien
Helder. Even terug naar de kosten en verdeling. Want Yvonne misschien wel het hardste signaal uit het rapport? 
Een meerderheid vindt de verdeling van kosten oneerlijk. De verdeling tussen kosten tussen arm en rijk maar ook tussen burgers en bedrijven. Wat kan je daarover zeggen?

 
Yvonne
Ja we hebben in dit onderzoek verdiept ook we zien al jaren dat mensen die kosten onrechtvaardig verdeeld zien tussen arm en rijk en ook tussen burgers en bedrijven. We zien ook dat mensen het gevoel hebben dat de overheid meer luistert naar de wensen van bedrijven dan naar de wensen van burgers. En de bevindingen we hebben mensen doorgevraagd over wat maakt nou dat mensen die bedrijven verdeling van die kosten oneerlijk ervaren. Dus de verdeling tussen arm en rijk daar zie je inderdaad dingen terug die ook net genoemd zijn. Dat mensen zien dat de armste groepen vaak in huurwoningen wonen afhankelijk zijn van verhuurders. Ook niet over de middelen beschikken om hun energierekening te dempen Terwijl de rijkere groepen de lasten van klimaatbeleid makkelijker kunnen dragen. Tegelijkertijd ook meer middelen hebben en meer mogelijkheden om te verduurzamen maar vaker ook een eigen woning hebben daarmee ook meer profiteren van een lage energierekening en van de subsidies die er worden verstrekt voor verduurzaming en mensen zien daar grote onrechtvaardigheid in en dragen ook oplossingen aan. Die middelen zouden veel meer verdeeld moeten worden naar waar de noodzaak er is. Dus veel meer subsidies rekening houden met inkomensverschillen.

Evelien 
Kan je een voorbeeld geven. Dat is heel concreet maken?

 
Yvonne
Dat je juist ook die armste groepen en de mensen die niet zelf kunnen verduurzamen dat je juist daar ook in investeert om die mensen het eerste te helpen. En we zien ook in het onderzoek terug en dat raakt ook aan wat net gezegd is dat daar ook ongelijkheden zijn in de klachten die mensen ervaren in hun woning. Dus we zien dat specifieke groepen hitteklachten ervaren in de zomer. De specifieke groepen ook die schimmelproblematiek ervaren in de woning. Ook specifieke groepen last hebben van kou en tocht in de winter. Daar zijn ook grote verschillen tussen groepen. En dat is ook belangrijk dat er meer aandacht voor komt. We zien ook in het onderzoek dat er best heel veel steun is voor een verplichting voor verhuurders om te zorgen dat die voorzieningen er zijn om bijvoorbeeld hitte te weren. Dus we zien bijvoorbeeld dat met name huurders in kleinere woningen vaker niet over zonwering beschikken vaker niet over andere koelwerende maatregelen beschikken voorzieningen beschikken en die hebben dan ook veel vaker die klachten. Er is dus ook veel steun voor een verplichting voor verhuurders om voor dat soort voorzieningen te zorgen dat de bewoners meer in staat zijn om die hitte buiten te houden. En dat is ook heel erg belangrijk ook zeker naar de toekomst toe waarin de zomers steeds warmer zullen worden. 

Evelien
Ja precies. Dat is ook als ik naar jouw verhaal luister Marieke juist ook een beetje het vertrouwen wat ze kwijt zijn. Dat de overheid of andere instanties dat wel voor hen moet faciliteren want zij hebben die middelen zelf niet. Yvonne over die oneerlijke verdelingen. We hadden het net al even over het macro-perspectief. Wat staat hier maatschappelijk op het spel? 

Yvonne
We gingen net al even in op die verdeling tussen arm en rijk. Maar de belangrijkste onrechtvaardigheid die mensen ervaren is ook de verdeling van lasten tussen burgers en bedrijfsleven. En mensen hebben vooral het gevoel ook dat grote bedrijven te weinig bijdragen te weinig doen worden ontzien en de dans weten te ontspringen. Terwijl de lasten relatief zwaar bij burgers terechtkomen en dan met name ook bij de burgers die die lasten tenminste kunnen dragen. Dus daar staat niet alleen het verlies van draagvlak voor het klimaatbeleid op het spel. We zien ook in eerder onderzoek dat ervaren onrechtvaardigheid en het gevoel dat de overheid onvoldoende naar burgers luistert en hun belangen meeweegt. En het resultaat wat bereikt wordt met beleid dat die drie factoren die werken ook door in het vertrouwen in de overheid. Dus dit is ook op dat vlak een belangrijk aandachtspunt.

 
Evelien
Ja dat brengt me even bij jou Gijs. In het rapport gaat het ook over de wensen en verwachtingen voor de toekomst Nou pak even 2050. De verwachtingen en die wensen die lopen sterk uit elkaar hè Gijs?

 
Gijs
Ja Ja dat klopt. Mensen hopen over het algemeen dat Nederland in 2050 dat het levensonderhoud betaalbaar blijft.
Dat we een leefbare wereld hebben een leefbaar Nederland hebben. En dat er onderlinge solidariteit is. Maar vaak verwachten ze juist het tegenovergestelde. En die kloof tussen wensen en verwachtingen kan de steun voor beleid ondermijnen. Op het moment dat mensen verwachten dat beleidsmaatregelen niet gaan werken zijn ze ook minder geneigd om die te steunen. Maar tegelijkertijd zien we dat veel mensen eigenlijk hetzelfde willen. Dus min of meer dezelfde hoop voor de toekomst hebben. Of in elk geval dingen hopen die verenigbaar met elkaar zijn. 

Evelien
Dus aan de ene kant wil je heel graag fijn kunnen wonen qua energierekeningen. Wil je dat het allemaal in orde is. Maar de verwachting is dus heel anders. 

Gijs
Ja dat klopt. Wat daar wel een aanknopingspunt biedt is dat beleid daarop in kan spelen. Dat kan het doen. Dus beleidsmaatregelen zouden expliciet moeten aansluiten bij wat mensen belangrijk vinden. 

Evelien
Oké wacht heel eventjes hoor. Want nu komen we dus bij advies eigenlijk aan beleidsmakers waar je rekening mee moet kunnen houden of moet houden als het gaat om richting de toekomst dit goed te kunnen regelen. Wat zijn de dingen waar je mee rekening moet houden in beleidsmaken?

 
Gijs
Nou Een belangrijk voorbeeld is dat mensen over het algemeen hopen dat de kosten van levensonderhoud betaalbaar blijven in de toekomst. Voor iedereen dus ook voor mensen met lager inkomen. Er is heel veel overeenstemming over. Door daar beleidsmaatregelen op te ontwikkelen en ook uit te leggen dat is heel belangrijk vooral ook hoe en waarom die maatregelen bijdragen aan betaalbaar levensonderhoud in de toekomst. Door dat beter te doen kun je de steun voor beleid vergroten. Dus vergroot je de kans dat mensen beleidsmaatregelen steunen. En dat geldt dan ook als die beleidsmaatregelen mensen in negatieve zin raken. Want dan begrijpen mensen beter waar ze het voor doen. 

Evelien
Hoe bedoel je in negatieve zin raken. Kan je een voorbeeld noemen?

 
Gijs
Het kan zijn dat op het moment dat mensen met lage inkomens meer worden beschermd dan moet dat geld ergens vandaan komen. Dus dan kan het zijn dat mensen met hogere of middeninkomens. Wat in moeten leveren Op het moment dat je goed uitlegt waarom je dat doet. Hoe en waarom je dat doet. Dan vergroot je de kans dat ook die mensen die wat in moeten leveren. Daar toch steun voor. Dat toch blijven steunen. 

Evelien
Dus het gaat eigenlijk over draagvlak creëren bij die twee groepen. Dus niet alleen de mensen die misschien niet de middelen hebben om klimaatmaatregelen te nemen wil ik zeggen te treffen. Ik was even zoekende welk werkwoord hier het beste passend was. En aan de andere kant ook die groep die wel die middelen heeft. Marieke we hebben het al gehad over die stapeling en die keuzes die mensen moeten maken. Willen mensen wel meedenken over wat voor hen een goede maatregelen zouden kunnen zijn op het moment dat ze wel die tijd daarvoor zouden hebben. Is daar wel een bereidheid toe?

 
Marieke
Participatie het toverwoord. 

Evelien
Is dat wel een woord waar geen jeuk bij komt kijken?

Marieke
Voor mij is de connotatie voor onze doelgroep minder positief daarop. Ik geloof heel erg in het stimuleren van actieve burgers. En de kracht van de wijk de toegevoegde waarde van de energiecoöperatie bewonerparticipatieinitiatieven is wat mij betreft heel erg groot en essentieel in de energietransitie. Wij houden ons echter bezig met een doelgroep die ontzorging nodig heeft. Waar het gaat over een te hoge rekening überhaupt en energie is daar maar een klein stukje van. Dus participatie bij bewonersavonden op inloopspreekuren dat klinkt allemaal geweldig maar daar komen deze mensen niet naartoe.

 
Carmen
Ja en ik wil daar ook nog wel een concreet voorbeeld aan toevoegen. Want je hebt natuurlijk nu ook de energiewet Die erkent dat huishoudens eigenlijk officieel als actieve afnemers. En juridisch gezien is dat een stap vooruit Je hebt nu wettelijk de ruimte om energie zelf op te wekken zelf op te slaan zelf te delen. En dat is ook een hele belangrijke. En op die manier kunnen consumenten zich dus ook beter beschermen voor energieshocken van de fossiele industrie. En daarmee ook hun bezwaar en weerbaarheid vergroten. Maar die ruimte nemen kost wel kennis kapitaal en dus ook gewoon tijd.

Evelien
Ja en weten dat hebben ze niet. 

Carmen
Exact. Dus mensen in energiearmoede hebben dat meestal niet. Dus ja die wet opent deuren maar de vraag is dan voor wie. En als de overheid het dus serieus neemt om dus deze transitie rechtvaardig te maken moet ze dus investeren in infrastructuren die mensen in staat stelt om ook daadwerkelijk te benutten en mee te doen. En soms kan dat niet. En daar moeten we gewoon ons zorgen. Want niet iedereen hoeft een co-producent te zijn van deze energietransitie. En soms hebben mensen gewoon behoefte aan een lagere energierekening, goedkope energie en een warm huis. En dat is ook een legitieme behoefte.

 
Evelien
Ik hoor jou eigenlijk een mooie toevoeging zeggen op wat Gijs aangeeft voor tips voor beleidsmakers. Ik hoor jou eigenlijk zeggen zorg dat je actief mensen gaat benaderen om dit ook uit te leggen en samen te doen. 

Carmen
Ja durf daar ook op te investeren. En als die actieve benadering niet mogelijk is ontzorg daar. 

Marieke
Zou ik daar nog wat aan toe mogen voegen qua beleidsmatig. Eén ding wat we ook al gelukkig uit meerdere kanten hebben gehoord is het betrekken van het sociaal domein. Dat is echt essentieel bij deze thematiek. Het speelt zich heel erg af in het duurzaamheidsdomein zowel op landelijk beleidsniveau als bij gemeentes. En we moeten zorgen dat de brug naar het sociaal domein SZW maar ook de ambtenaren binnen het sociaal domein het welzijnswerk veel actievere rol krijgt in de bestrijding van deze problematiek. Want daar zit de kennis over het bereiken van deze groep. Daar zit het netwerk. Daar zitten de maatwerk aanpakken in plaats van het denken in grote aanbestedingen. Dus dat is nog eentje die ik belangrijk vind om toe te voegen. 

Evelien
Tot slot de mensen voelen zich weinig gehoord maar willen vaak wel meedenken. Wat zegt dat Gijs?

Gijs
Het is niet zo dat iedereen altijd mee wil denken. Er is een substantiële minderheid van ongeveer 30 procent die aangeeft mee te willen denken. Wat dat zegt is dat betrokkenheid contextafhankelijk is. Daarmee bedoelen we dat mensen vooral willen meepraten over hun eigen leefomgeving. Over hun eigen wijk woning en ook over mobiliteit bijvoorbeeld. Dat is waar ze invloed verwachten. En dat kan bijvoorbeeld zijn over de aanleg van groen in de wijk of over verschillende manieren om woningen te verduurzamen. En wij zeggen laat mensen daarover meepraten en zorg ook dat duidelijk is hoe hun inbreng is meegewogen in wat er uiteindelijk besloten is. En dat is heel belangrijk want veel mensen die aangeven graag mee te willen denken en bij te willen dragen hebben niet het gevoel dat het zin heeft omdat er niks met hun inbreng gebeurt. En ook zien we dat mensen die aangeven dat ze meedenken eigenlijk niet zo belangrijk zijn vinden dat regelmatig onderbouwen door te stellen dat ze verwachten dat er niks met hun input gebeurt. Dus dan is het niet per definitie zo dat ze het niet belangrijk vinden om betrokken te zijn maar ze zien er de waarde eigenlijk niet van in. 

Evelien
Dan gaan we naar waar het op staat.Als jullie één boodschap mogen meegeven aan de luisteraar wat zou dat zijn Yvonne?

 
Yvonne
We hebben het veel gehad over degenen die het moeilijk hebben in deze transitie. Wat we nu ook niet moeten vergeten is er is ook een groep vooroplopers. En die ervaren ook veel ontevredenheid. En dat heeft ermee te maken dat. Veel mensen het gevoel hebben dat de spelregels voortdurend veranderen. Ook voor degene die hun best willen doen en grote investeringen hebben gedaan om bijvoorbeeld hun woning te verduurzamen. Of om elektrisch te gaan rijden. Veel mensen doen dat ook vanwege duurzaamheidsoverwegingen. En die hebben het gevoel dat ze in de steek gelaten worden op het moment dat dan de spelregels veranderen. Dus er is ook heel veel omvreden over die discontinuïteit in beleid. Dus waar eigenlijk in de samenleving in zijn geheel een grote behoefte aan is is aan een langetermijnperspectief en duidelijkheid ook voor burgers. En dat burgers er ook op kunnen vertrouwen dat als er iets wordt afgesproken dat dat ook geldt voor de lange termijn. Dus dat mensen ook weten waar ze op kunnen sturen en waar ze goed aan doen. Dus dat is ook denk ik een hele belangrijke boodschap. Dat na naast het belang van de aandacht voor degenen die het moeilijk hebben om die goed mee te nemen goed te ondersteunen goed te helpen in al die veranderingen. Ook aandacht te hebben voor de bevolking als geheel en hoe die goed mee te nemen in die transitie. 

Evelien
Ja want het draagvlak wat er bij die groep al is dat wil je vasthouden. 

Yvonne
Zeker zeker. En het is daarbij ook dus heel belangrijk dat er er gaat nu veel aandacht uit naar ook het ondersteunen van de industrie van het bedrijfsleven in verduurzaming. Dat is belangrijk. Maar het is daarnaast ook heel belangrijk om goed oog te hebben voor die enorme verandering die de samenleving door te maken heeft. En wat burgers in Nederland daarvoor nodig hebben om dat te kunnen doen en daar ook voldoende middelen voor beschikbaar te maken.

 
Evelien
Ik hoop dat alle beleidsmakers die zich daarmee bezighouden goed hebben meegeschreven deze aflevering. Marieke voor jou eigenlijk dezelfde vraag. Wat zou jouw belangrijkste boodschap zijn?

Marieke
Ja mijn betoog over het betrekken van het sociaal domein heb ik net gehouden. Dus ik breng er graag nog eentje andere in nu ik toch die ruimte heb. Kijk wij zijn heel erg voorstander zowel Fixbrigade als Energiebank voor het versneld verduurzamen van woningen. En steun de woningcorporaties in die opdracht desnoods met financiering. Daar zijn wij een hele grote voorstander van. Want het is eigenlijk niet uitlegbaar dat we wel 40 miljard naar subsidie laten gaan maar de 4 miljard die er nodig is voor de opknapping van deze huizen dat die niet wordt vrijgemaakt. En dat zijn politieke keuzes.

Evelien
Helder. Dank jullie wel Yvonne de Kluizenaar, Gijs Ten Berge, Carmen Lucke en Marieke Vollering. En wil je meer weten over het onderzoek dat we vandaag bespraken Kijk dan op scpnl Wil je meer afleveringen van De Staat van Ons horen Abonneer je dan via je favoriete podcast-app. Tot de volgende keer.